د. کەریم شەریف قەرەچەتانی

كاك دكتۆر من منداڵێكم هه‌یه‌ ته‌مه‌نی (4) ساڵه ‌و هه‌ندێك ره‌فتاری هه‌یه‌ نائاساییه‌، بۆ نموونه‌ زۆر ده‌جووڵێت و ده‌ستكاریی شت زۆر ده‌كات و زۆر پرسیار ده‌كات و هه‌ر هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زیه‌تی، هه‌ندێك له‌ خزمه‌كانمان ده‌ڵێن بۆ نایبه‌یت بۆ لای دكتۆر، ئه‌م منداڵه‌ت ئاسایی نییه ‌و له‌وانه‌یه‌ كێشه‌ی فره‌جووڵه‌یی و كه‌می بەئاگایی (ته‌ركیزی) هه‌بێت، منیش هیچ زانیارییه‌كم ده‌رباره‌ی ئه‌م نه‌خۆشییه‌ نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ چه‌ند پرسیارێكم له‌ به‌رێزتان هه‌یه‌، هیوادارم وه‌ڵامم بده‌یته‌وه: نه‌خۆشیی فره‌جووڵه‌یی و كه‌می ته‌ركیز چییه‌ و زۆر به‌ربڵاوه؟ ئایا ئه‌م نه‌خۆشییه‌ یه‌ك جۆری هه‌یه‌، یان چه‌ند جۆرێكن؟ به‌زۆری له‌ چ ته‌مه‌نێك نیشانه‌كانی ئه‌م نه‌خۆشییه‌ ده‌رده‌كه‌ون؟
(دایكی هێما)

دایكی هێما، سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌و راستییه‌ بزانیت ئه‌وه‌ی تۆ باسی ده‌كه‌یت نه‌خۆشی نییه،‌ به‌ڵكو پێی ده‌ڵێن شڵه‌ژان، هه‌روه‌ها ئه‌و نیشانانه‌ی ئاماژه‌ت پێكردوون مه‌رج نییه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شڵه‌ژانی كه‌می بەئاگایی و فره‌ جووڵه‌ییه‌وه‌ هه‌بێت، چونكه‌ زۆرجار منداڵی زیره‌كیش ئه‌و ره‌فتارانه‌ی هه‌یه‌، فه‌رموو ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ش وه‌ڵامی پرسیاره‌كانته‌:

ئه‌م شڵه‌ژانه‌ هه‌ندێك كه‌س پێی ده‌ڵێن(ADHD)، یه‌كێكه‌ له‌و شڵه‌ژانانه‌ی كه‌ پێش ته‌مه‌نی چوونه‌ قوتابخانه‌ ده‌رده‌كه‌وێت و ژماره‌یه‌ك منداڵ به‌ ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، له‌ قوتابخانه‌ كێشه‌ی زۆریان بۆ دروست ده‌كات و به‌زۆریش به‌هۆی كه‌موكورتی كیمیاوییه‌وه‌ دروست ده‌بێت و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر مێشك ده‌بێت، واته‌ كێشه‌كه‌ جه‌سته‌ییه‌ نه‌ك هه‌ڵچوونی و دواتریش هۆكاری ژینگه‌یی وه‌ك كێشه‌ی خێزانی و گرنگی نه‌دانی پێویست به‌ منداڵ و ته‌ڵاق و فشار و سترێسی قوتابخانه‌ ده‌بنه‌ هۆی زووتر ده‌ركه‌وتنی نیشانه‌كانی ئه‌م شڵه‌ژانه‌، به‌ڵام هۆكاری سه‌ره‌كیی تووشبوون به‌ ئه‌م شڵه‌ژانه‌ تا ئێستا به‌ته‌واوی نه‌زانراوه‌ و یه‌كلایی نه‌كراوه‌ته‌وه‌.

به‌پێی نامیلكه‌ی (رێنیشانده‌ری ده‌ستنیشانكردن و ئاماری (DSM كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی پزیشكانی ده‌روونی ئه‌مریكی ده‌ریده‌كه‌ن و به‌سه‌رچاوه‌ی یه‌كه‌م له‌ جیهان بۆ ده‌ستنیشانكردن و پۆلینكردنی نه‌خۆشی و شڵه‌ژانه‌ ده‌روونییه‌كان به‌كارده‌هێنرێت، له‌ ساڵی(1992) چاپی چواره‌می و له‌ ساڵی (2013) چاپی پێنجه‌می ده‌رچووه‌ به‌و شێوەیە‌ ده‌ستنیشانی منداڵی فره‌جووڵه ‌و كه‌می بەئاگاییده‌كات، پێویسته‌ ئه‌و نیشانانه‌ به‌لا‌نیكه‌مه‌وه‌ له‌ دوو ژینگه‌ی جیاواز دووباره‌ ببێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ و له‌ قوتابخانه،‌ یان له‌ ماڵه‌وه ‌و له‌ كۆڵان، یان له‌ ماڵه‌وه ‌و ناو کۆمەڵگەوه‌ به‌ زۆریش ده‌بێت پێش ته‌مه‌نی (7) ساڵی نیشانه‌كان له‌لای منداڵ ده‌ربكه‌ون.

هه‌رچه‌نده‌ ئاماره‌كان له‌ کۆمەڵگەیه‌كه‌وه‌ بۆ کۆمەڵگەیه‌كی تر ده‌گۆڕێن، له‌به‌رئه‌وه‌ی پێوه‌ری جۆراوجۆر بۆ ده‌ستنیشانكردنیان به‌كارده‌هێنرێن، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌رئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كان و ئاماره‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ رێژه‌ی تووشبووان له‌ نێوان (٪3) بۆ (٪5)، واته‌ هه‌ر له‌ سه‌د منداڵ (3) تاوه‌كوو (5) منداڵ له‌‌وانه‌ی له‌ ته‌مه‌نی چوونه‌ قوتابخانه‌ن تووشی ئه‌م شڵه‌ژانه‌ ده‌بن.

به‌ پێی نامیلكه‌ی (رێنیشانده‌ری DSM) سێ جۆری سه‌ره‌كی له‌‌م شڵه‌ژانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ ، یەکەم: ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی سه‌ره‌كییان كه‌میی به‌ ئاگاییە، دووەم: ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی سه‌ره‌كییان هه‌ڵه‌شه‌ییه‌،سێیەم: ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی كه‌میی به‌ ئاگاییان هه‌یه ‌و له‌هه‌مان كاتیشدا هه‌ڵه‌شه‌ن و جووڵه‌یان زۆره.

ئاماره‌كانی یه‌كێك له‌ توێژینه‌وه‌كان كه‌ له‌سه‌ر (8) هه‌شت ملیۆن منداڵ كۆكراونه‌ته‌وه‌، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ نیشانه‌كان له‌لای (٪5) منداڵانی پێش چوونه‌ قوتابخانه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، هه‌روه‌ها له‌لای (٪66) ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌ چوونه‌ته‌ قوتابخانه‌ بوونیان هه‌یه‌ و نیشانه‌كان له‌لای (٪20) هه‌رزه‌كاره‌كان ده‌ركه‌وتووه‌، هه‌روه‌ها (٪15)ی نیشانه‌كانیش له‌لای كه‌سانی كامڵ و پێگه‌یشتوو هه‌بووه‌، ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌لای هه‌موو ته‌مه‌نه‌كان و له‌ زۆربه‌ی قۆناغه‌كانی ژیان ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ تاك تووشی ئه‌و شڵه‌ژانه‌ ببێت، یان نیشانه‌كانی له‌ منداڵییه‌وه‌ تا كامڵی به‌رده‌وام ده‌بن، هه‌رچه‌نده‌ به‌ زۆری له‌ قۆناغی چوونه‌ قوتابخانه‌ هه‌ست به‌ نیشانه‌كان ده‌كرێن، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ دایكان و باوكان دانیان به‌‌و راستییه‌دا ناوه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی منداڵه‌كانیان ده‌ستنیشانكراون كه‌ تووشی ئه‌و شڵه‌ژانه‌ بوون، ئه‌وا زۆربه‌ی ئه‌و نیشانانه‌ی كه‌ له‌ منداڵه‌كانیاندا هه‌یه‌ لای ئه‌وانیش هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م شڵه‌ژانه‌ تایبه‌ت نییه‌ به‌ ته‌مه‌ن و قۆناغێكی دیاریكراو .

ئاماره‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌ندێكیان چاك ده‌بنه‌وه،‌ به‌ڵام (٪50) بۆ (٪70) منداڵان نیشانه‌كانی ئه‌و شڵه‌ژانه‌یان تا قۆناغی هه‌رزه‌كاریش هه‌ر ده‌مێنێـت، هه‌روه‌ها (٪50) ئه‌و كه‌سانه‌ی تووشی ئه‌و شڵه‌ژانه‌ بوون نیشانه‌كان له‌لایان تا قۆناغی كامڵی و گه‌وره‌یی هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دوای پێگه‌یشتنی ته‌واوی مێشك و رزگاربوون له‌ قۆناغی هه‌رزه‌كاری ئه‌گه‌ری زۆر هه‌یه‌ نیشانه‌كانی كه‌می به‌ئاگایی و فره‌جووڵه‌یی نه‌مێنن، یان زۆر كه‌م ببنه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی تاوه‌كوو ئێستا زانراوه‌ جینه‌كان كاریگه‌ریی زۆریان له‌سه‌ر زۆربه‌ی كاروچالاكییه‌كانی مرۆڤ و هۆڕمۆنه‌كان و كۆئه‌ندامی ده‌ماری ناوه‌ندیی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و جیناتانه‌ش بریتین له‌ ترشه‌ڵۆكی ناوكی (DNA) كه‌ چۆنێتی كاركردنی خانه‌كان و شێوازی گه‌شه‌كردنیان دیاری ده‌كات، هه‌تاوه‌كوو ئێستا زاناكان تاڕاده‌یه‌كی زۆر پۆلینی جینه‌كانیان كردووه ‌و هه‌ندێك جینیشیان دیاریكردووه‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی تووشبوونی مرۆڤ به‌ هه‌ندێك نه‌خۆشی و شڵه‌ژان، به‌ڵام تاوه‌كوو ئێستا هه‌موو نهێنییه‌كانی جینه‌كانیان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هه‌وڵه‌كان هه‌ر به‌رده‌وامن و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ داهاتوودا نهێنی زۆر له‌ جینه‌كانی تریش ده‌دۆزنه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ئێستا زاناكان سه‌رقاڵی لێكۆڵینه‌وه‌ن له‌سه‌ر ئه‌و جینانه‌ی كه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر گوێزه‌ره‌وه‌ ده‌مارییه‌كانی وه‌ك دۆپامین و سیرۆتۆنین هه‌یه‌ به‌تایبه‌تیش دۆپامین، هه‌ر ئه‌و هه‌وڵانه‌ بوون‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئێستا جۆرێك ده‌رمان به‌رهه‌م بهێنرێت كه‌ رێژه‌ی دۆپامین به‌رزده‌كاته‌وه ‌و ده‌بێته‌ هۆی نه‌مانی زۆر له‌ نیشانه‌كانی شڵه‌ژانی فره‌جووڵه‌یی و كه‌می به‌ئاگایی و جۆرێك له‌ چاره‌سه‌ر به‌ ده‌رمان .له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ پزیشكه‌كان گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ هه‌ندێك به‌شی مێشكی ئه‌و منداڵانه‌ی به‌ده‌ست كه‌می به‌ئاگایی و فره‌جووڵه‌ییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن به‌تایبه‌تیش به‌شی پێشه‌وه ‌(ناوچه‌وان) و ئه‌و ناوچه‌یه‌ی كه‌ دۆپامین به‌رهه‌م ده‌هێنێت، كه‌موكورتی و شێواویان پێوه‌ دیاره‌، هه‌روه‌ها ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی له‌سه‌ر مشك كراون كه‌ كێشه‌یان له‌‌و جینه‌ هه‌یه‌ كه‌ رێژه‌ی دۆپامین به‌رزده‌كاته‌وه‌، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ جووڵه‌ی زۆریان هه‌یه ‌و ناتوانن له‌ شوێنێكی دیاریكراو ئۆقره‌ بگرن، ئه‌مه‌ش وای له‌‌و پزیشكانه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بكه‌ن به‌ به‌ڵگه‌ كه‌ ئه‌گه‌ری زۆر هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌و جینه‌ هۆكار بێت و وا له‌ منداڵ بكات تووشی فره‌جووڵه‌یی و چالاكیی زۆر ببێت.

كه‌می بە‌ئاگایی و فره‌جووڵه‌یی شڵه‌ژانه،‌ نه‌ك نه‌خۆشی

لەتیف فاتیح فەرەج

د. پیرۆت محه‌مه‌د ئه‌مین

لە کاتێکدا کە جیهان بە پەلە و بە هەنگاوی ستراتیژی بەرەو سڕینەوەی تەواوەتی پارەی کاش لە بازاڕەکاندا هەنگاو دەنێت، پرسیارە جدی و مەترسیدارەکە لێرەوە دەست پێدەکات. کاتێک تەواوی سەروەت و سامانی مرۆڤەکان دەبێتە ژمارەیەکی دیجیتاڵی لەسەر شاشەکان و لەو کاتەشدا هێڵەکانی گەیاندن دەپچڕێن، چارەنوسی ملیۆنان هاوڵاتی و هەزاران کۆمپانیا و دامەزراوەی بازرگانی چی بەسەر دێت؟ 

ئەم واقیعە نوێیەی کە حکومەتەکان و بانکە ناوەندییەکان بە پاڵپشتی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی تەکنەلۆجیا پەرەی پێدەدەن، جیهان دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت کە تێیدا متمانەی دارایی تەنیا بەستراوەتەوە بە ڕیپۆرتێکی ڕوناکی سەر شاشەی مۆبایلەکانمانەوە.

ئەو پلانە گشتگیرەی کە لە ئێستادا لەلایەن بڕیاربەدەستانی دارایی جیهانییەوە جێبەجێ دەکرێت بۆ کەمکردنەوەی مامەڵەی کاش بۆ نزمترین ئاست، یان نەهێشتنی بە یەکجاری لە بواری خەرجی و کۆکردنەوەی داهاتە گشتییەکاندا، ژێرخانی ئابوری گۆڕیوە بۆ سیستەمێک کە بەبێ ئینتەرنێت تەنانەت ناتوانێت یەک هەنگاویش بچێتە پێشەوە. 

کاتێک هاوڵاتییەک دەچێتە فرۆشگایەک بۆ کڕینی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیان، یان کاتێک کۆمپانیایەک دەیەوێت گرێبەستێکی گەورەی بازرگانی واژۆ بکات، هەموان پشت بەو لێشاواوە لە داتایە دەبەستن کە لە ڕێگەی فایبەر ئۆپتیک و مانگە دەستکردەکانەوە دەگوازرێنەوە. 

لە چرکەساتی پچڕانی ئینتەرنێتدا، ئەم زنجیرە گواستنەوەیە بە تەواوی پەکسی دەکەوێت و ئەژمێری بانکی هاوڵاتیان دەبێتە قفڵێکی بێ کلیل. پارە هەیە بەڵام دەستگەیشتن پێی مەحاڵە، بازاڕەکان هەن بەڵام توانای کڕین و فرۆشتن سفر دەبێتەوە، ئەمەش جۆرێک لە ئیفلاسی کاتی بەسەر کۆمەڵگەدا دەسەپێنێت کە هیچ پەیوەندییەکی بە نەبونی سامانەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە پەککەوتنی ئامرازەکانی گواستنەوەی سامانەوە هەیە.

کاریگەرییە دەستبەجێیەکانی ئەم دۆخە لەسەر ئەژمێری بانکی هاوڵاتی ، کاتێک ئینتەرنێت بۆ ماوەیەک دەبڕێت، لە شێوازی شڵەژانێکی دەرونی و دارایی تونددا ڕەنگدەداتەوە. هاوڵاتییەک کە ڕاهاتوە کارتی بانکی یان ئەپڵیکەیشنی مۆبایلەکەی بەکاربهێنێت بۆ دابینکردنی بژێوی ڕۆژانەی، کتوپڕ خۆی لە بەردەم واقیعێکدا دەبینێتەوە کە هیچ شتێکی پێ نییە بەهای هەبێت لە کاتی نەبونی پەیوەندیدا.

 بانکەکان ناتوانن هاوسەنگی ئەژمێرەکان نوێ بکەنەوە، ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM) لە کار دەکەون، و کارتە هۆشمەندەکان دەبنە پارچە پلاستیکێکی بێ کەڵک. ئەم دابڕانە نەک تەنیا ڕەوتی ژیانی ڕۆژانە پەکدەخات،. لەم سۆنگەیەوە، سیاسەتی سڕینەوەی کاش بەبێ بونی بەدیلی پارێزراو، ئەژمێری بانکی هاوڵاتیان دەخاتە ژێر ڕەحمەتی هێڵە تەکنەلۆجییەکانەوە کە لە هەر کاتێکدا گەردەلولێکی خۆری، هێرشێکی ئەلیکترۆنی، یان تێکچونی کێبڵێکی ژێر دەریا دەتوانێت لە ناویان ببات.

لەسەر ئاستی کۆمپانیاکان و کەرتی بازرگانی، زیانەکان بە شێوەیەکی ئەندازەیی گەورەتر و وێرانکەرتر دەبن، چونکە پچڕانی ئینتەرنێت بۆ چەند کاتژمێرێک یان چەند ڕۆژێک دەبێتە هۆی ڕاوەستانی تەواوەتی گواستنەوە داراییەکان لە نێوان بانکەکاندا. 

کۆمپانیا گەورەکان کە ڕۆژانە سەدان مامەڵەی کڕین، فرۆشتن، پێدانی موچە و باج لە ڕێگەی ئەژمێری بانکییەوە ئەنجام دەدەن، کتوپڕ توانای جوڵاندنی سەرمایەکەیان لەدەست دەدەن، ئەمەش دەبێتە هۆی دواکەوتنی پارەداركردن و گواستنەوەی کاڵاکان لە بەندەر و فرۆکەخانەکاندا، و لەدەستدانی متمانەی بازرگانی لە نێوان هاوبەشە نێودەوڵەتییەکاندا. 

ئەگەرچی بانکەکان خاوەنی سێرڤەری ناوخۆیی و سیستەمی یەدەگن، بەڵام بێ ئینتەرنێت ناتوانن لەگەڵ بانکەکانی تر و بانکە ناوەندییەکاندا پەیوەندی ببەستن، ئەمەش وا دەکات پرۆسەی پاکتاوکردنی چەکی پارە و گواستنەوەی ئەلیکترۆنی گەورە پەکبکەوێت. ئەم دۆخە ترسێکی گشتی لای هاوڵاتیان دروست دەکات کە ڕەنگە هانیان بدات دوای گەڕانەوەی هێڵەکان، بە لێشاو ڕو لە بانکەکان بکەن بۆ ڕاکێشانی سامانی خۆیان، ئەمەش جۆرێک لە داڕمانی بانکی کاتی یان هەمیشەیی لێدەکەوێتەوە کە زیان بە تەواوی ئابوری نیشتمانی دەگەیەنێت.

حکومەتەکان کە لە ئێستادا بە پەرۆشەوە کار دەکەن بۆ دیجیتاڵیکردنی کۆکردنەوەی داهات، بە مەبەستی شەفافییەت ، لە کاتی پچڕانی تۆڕەکاندا کتوپڕ خەزێنەکانیان لەو لێشاوە داراییە ڕۆژانەیە بێبەش دەبێت. ئەمەش بەربەستێکی دەستبەجێ لەبەردەم دابینکردنی خەرجییە بەپەلەکان و بەڕێوەبردنی دامەزراوە خزمەتگوزارییەکاندا دروست دەکات و هاوسەنگی دارایی دەوڵەت دەخاتە مەترسییەوە.

بۆ وڵاتێکی وەک عێراق و هەرێمی كوردستان کە لە سەرەتای ڕێگای دیجیتاڵیکردنی کەرتی دارایی و پەرەپێدانی ئەژمێری بانکیدایە، پچڕانی ئینتەرنێت تەنیا کێشەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو دەبێتە هۆی پەککەوتنی تەواوەتی و کوشندەی سیستەمەکە. جیاوازی سەرەکیان لەگەڵ وڵاتانی پێشکەوتو ئەوەیە کە لێرە هێشتا ژێرخانی تەکنەلۆجی، سیستەمی یەدەگی ئۆفلاین، و تەنانەت متمانەی دەرونی هاوڵاتیان بە بانکەکان نەگەیشتوەتە قۆناغی جێگیربون. لەبەر ئەوە، لێکەوتەکانی ئەم کێشەیە لەسەر هاوڵاتی و کۆمپانیاكان زۆر زیاتر دەبن.

هاوڵاتییەک کە موچەکەی یان پاشەکەوتەکەی لە ئەژمێرێکی دیجیتاڵیدایە، کتوپڕ خۆی لە بەردەم واقیعێکدا دەبینێتەوە کە ناتوانێت تەنانەت پێداویستییە سەرەتاییەکانی ڕۆژانەی وەک خۆراک و سوتەمەنی بکڕێت، چونکە هیچ سیستەمێکی یەدەگی "ئۆفلاین" یان مانگی دەستکرد لەم ئامێرانەدا بونی نییە بۆ پشکنینی هاوسەنگی ئەژمێرەکەی.

کۆمپانیاکانی عێراق بەتایبەت کۆمپانیاکانی بازرگانی، گەیاندن، و فرۆشتنی ئۆنلاین کە تازە گەشەیان کردوە لە کاتی پچڕانی ئینتەرنێتدا دەکەونە ناو چەقبەستوییەکی دارایی ترسناکەوە. لەبەر ئەوەی سیستەمی بانکی عێراق هێشتا خاوەنی تۆڕێکی ناوخۆیی سەربەخۆ و بەهێز نییە کە لە کاتی دابڕانی ئینتەرنێتی جیهانیدا کار بکات، کۆمپانیاکان ناتوانن هیچ حەواڵەیەک یان پارەدانێک لە ڕێگەی ئەژمێرەکانیانەوە ئەنجام بدەن. 

هاوڵاتیان کتوپڕ هەست بە مەترسی دەکەن و لەگەڵ یەکەم چرکەی گەڕانەوەی ئینتەرنێتدا، بە لێشاو ڕودەکەنە بانکەکان و ئامێرەکانی ATM بۆ ڕاکێشانی تەواوی پارەکانیان بە شێوەی کاش. ئەمەش پرۆسەی دیجیتاڵیکردنی پارە لە عێراق چەندین ساڵ دەگەڕێنێتەوە دواوە

کاتێک جیهانی بێ کاش لە چرکەساتێکدا ئیفلاس دەکات

لەتیف فاتح فەرەج

ڕێكی یان ڕێك و پێكی لایەنە ئەرێنیەكەی مرۆڤە ، كە من لام وایە هەمیشە ئەو لایەنە بەهێزترو توانادار ترە لە مرۆڤدا ، لێ‌ زۆر جار لێمان ون دەبێت ، دەكرێت لە هەمو دۆخێكدا ئێمە سەیری لایەنە ڕێكەكەی مرۆڤ بكەین نەك لایەنە چەوتەكە، دەكرێت لایەنە ڕێكەكەی مرۆڤ ببینین ، بە داخەوە كورد لەمەدا زۆر كۆڵین ئەوە بۆیە هەمومان وەك جۆرێك لایەنە ناڕێكەكەی ئەوی تر زەق دەكەینەوە ، ئایە ئەمە پێویستی بە پەروەردەو بە خۆدا چونەوەو فێر بون نیە ، فێر بون بۆ ئەوەی مرۆیی بون تێماندا زیاتر هەڵكشێت ، لەوە دڵنیام هەمو كەس لایەنە باشەكەی ناخی بە هێزترە ئەگەر بڕیاری كەوی كردن و خەواندنی نەدابێت ، رێك و پێكی كە بۆخۆم وای بۆ دەچم ئەو پێكیە لە پێكەوە نەهاتبێت و ڕیشەكەی پاك بێت و بۆ سەرواو ئاوەزی دەربڕین پاك بوبێتە پێك ، ئەمەم لە فەرهەنگ وەرنەگرتوە ، وەك چۆن پێموایە گەشت و گوزاریش گوزارەكە لە گوڵزارەوە هاتوەو بۆ دەربڕین و جوانی "ڵ" سەری تیاچوە، ئێمە وەك كورد لەم بابەتەمان زۆرە ، نمونەی پۆشتەو پەرداخ ، هیوادارم ئەم پەرداخە كە لێرەدا مانای قوت و ڕونی هەیە پەیوەندی بە پێكی دوای ڕێك و پێكیەوە نەبێت ، قاپ و قاچاغیشمان هەیە باشە ئەم قاچاغە بۆ لكاوە بەم قاپە قوڕ بەسەرەوە خۆ لە هیچ كوێ‌ بە قاپ نەوت تاڵانناكرێت و لە بری قاپ تەنكەرە .

قسە لە سەر ڕێكیە ، ئێمە پێویستمان بە ڕێكیە ، ڕێكی لە ڕۆیشتنان ، لە دەربڕینا ، لە یەكترناسینا ، لە ناوبردنی یەكدا ، باشە بۆ ئاوا نین ، سەیرە من هەر جارێك بمەوێت باسی لایەنی ئەرێنی و ڕێكی كەسێك بكەم بابایەك هەر پەیدا دەبێت بڵێت نا برا هەڵەی ئەوە وانیە ، مرۆڤ لەوە دەچێت ئاسانتر كێماسی ئەوی تر ببینێت و لایەنە ناڕٍێكەكەی نێو ناخی خۆی نەهێڵێت ئەوی خۆی ببینێت ، دەنا من بۆ خۆم بچوكترین هەڵەو كێماسی خۆم بیر ناچێت و لایەنە ڕێكەكەی ناخم بەردەوام سەر زەنشتم دەكات لە سەر كارێك كە نابو بمكرادایەو كردم ، كورد لە بارو دۆخێكی خراپداین ، پێویستمان بە چاككردنەوەی خۆمانە ، ئەگەر زانكۆو پەروەردەو مزگەوت و دادگاو دیوەخان ومیدیاوچاكسازی و حزب و هتد نەتوانن كەمێك بەو كارە هەستن ئەو هەمو شتەمان بۆ چیە ، بۆ دەبێت سەرۆكی زانكۆیەك حەز بكات سەرۆكی زانكۆیەكی دیكە شكست بخوات ، ئەو ناڕێكیە چیە ، بۆ دەبێت مەلای مزگەوتێك خەون بەوەوە ببینێت مەلای مزگەوتەكەی بەرانبەری دەمكوت بكرێت، ئەم هەمو ڕقە چیە لە كاتێكا ئێمە پێویستمان بە یەكتر قەبوڵكردن و پێكەوە ژیانی ئاكاریە.

با ڕۆژێك دابنەین بۆ ڕێكی ، رێكی لە رەفتارا لە وتنا ، لە هەست و كەوتا ، سەرەتا سەعاتێك دوای ڕۆژێك دواتر هەفتەیەك ، مانگێك ، ساڵێك ئیتر هیچ نامێنێتەوە بۆ ناڕێكی ئایە كورد بەو هەمو قوربانیەوە شایانی ئەو هەنگاوە نیە ، گرنگ ئەوەیە كێ‌ یەكەم هەنگاو بنێت ، ئەمە بە مەلایەك ناكرێت كە خەڵك بە سەر كوفرو ئیماندا ، بەهەشت و دۆزەخدا ، باش و خراپدا دابەشدەكات و لایەنی باشی كەسەكان نابینێت ، بە سیاسیەكیش ناكرێت بڕیاری دابێت ئەوی تر باشیش بێت خراپە ، بە مامۆستایەكی زانكۆش ناكرێت مامۆستایەكی تر وەك درنج ببینێت ، بە گشتمان دەكرێت ، ئێ با یەكترمان خۆش بوێت ، یەكخۆشویستن ئەوەندە قورسە ، گەلۆ كورد دەڵێت مردو مرد شەیتان دەستی لێدەشوات ، ئێمە دەست لە مردویش ناپارێزین ، ئەمە بۆ دەروازی دیرۆك و هەڵسەنگاندن نیە ، بۆ خۆ بینینە ، كێماسی خۆمان چاكبكەین كێماسی قڕ دەبێت ، هەر كەس با خەریكی ناڕێكی و كەم و كوڕی خۆ بێت ئەوە لە دوای ئەو كەمەشەوە كوڕیەك هات ، خوا بكەم ئەو كوڕیە لە گۆڕینی پیتی یەكەمەوە نەهاتبێت چونكە ئێمە زۆر جێگۆڕكێ بە كاف و قاف، عەین و حا ، و ئەو پیتانەوە دەكەین .

ڕێكبینی

عەبدولواحید محەمەد

ئەو بوونەوەرە کە مرۆڤ بە شومی دەزانێت بەتایبەت کاتێک بقیژێنێ، کوردەواریش بۆ ئەوە وتەیەکیان هەیە بەرامبەر بەو کەسانەی خۆشەویست نین و زۆر بڵێن، دەڵێن (دەڵێی قەلی دەقیژێنی) لێ راستیەک هەیە دەبێ بزانرێت، زانست سەلماندوویەتی ئەو باڵندەیە، سێیەم زیرەکترین گیانلەبەرە، لە دوای مرۆڤ و دۆلفین، دەتوانێ فێری زمانیش بێت، زۆریش بەوافان بە تایبەت لە بواری کۆمەڵایەتی و خێزانداریەوە.

بۆ نمونە نێرە لەگەڵ هاوسەرەکەی واتە مێیەکەی، تەنها مردن لێکیان جیادەکاتەوە، هەمیشەش ئازاردان و زیان پێگەیاندنیان لەبیر ناچێتەوە، بەو مانایەی ئەگەر یەکێک لێیان بدات یان هەڕەشەیان لێبکات، بە هەموو شێوەیەک هەوڵی تۆڵەکردنەوە دەدەن، لە هەموو ئەوانە سەیر و سەرنجڕاکێشتر دادگاییکردنەکانیانە کە زۆر بە دامەزراوەیی و دادپەروەرانە دەیکەن، دەتوانم بڵێم بەرامبەر بەو شێوە داداگاییکردنانەی ئەم زەمانە لەلایەن ئادەمیزادەوە دەکرێتن زۆر پێشکەوتوترە.

لێرەدا بە پێویستی دەزانم چەند نمونەیەک لە شێوەی دادگاییکردنەکانیان بخەمەڕوو:

یەکەم، روخاندنی هێلانە، ئەگەر قەلەڕەشێک لێی تێک بچێت و هێرش بکاتە سەر هێلانەی قەلەڕەشێکیتر و خراپی بکات، دادگایی دەکەن و فەرمانی پێدەکەن هێلانەیەکیدی زۆر رێک و پێکتر دروست بکاتەوە، سەرپێچیش نیە، ئەگەر نا سزای قورستری دەدەن.

دووەم، کاتێک قەلەڕەشێک سنوری ئەدەبیاتی کۆمەڵگاکەیان دەبەزێنێت و گێچەلی سێکسی بە مێیەی قەلێکیتر دەکات، دادگایی دەکەن، دادگاییکردنەکەش لە زەویەکی کراوە و بە ئامادەبوونی گەلە قەلێکی زۆر لە دەورەی قەلی تاوانبار، لەبەرچاوی قەلە غەدرلێکراوەکە و فەرخەکانی بڕیار لە کوشتنی دەدەن، ئیتر هەمویان دەنوک بارانی دەکەن تا دەیکوژن، پاشان دەینێژن و نابێت پرسەشی بۆ دابنرێت وەکو قەلەکانیتر کە بە خۆیان دەمرن.

سێیەم، دزینی خواردن، کاتێک قەلێک خواردنی قەلێکی لە خۆی کەم تەمەن و لاوازتر دەدزێت و دەیخوات، لەسەری ناچێت و دادگایی دەکەن، هەمویان بە دەندوک لێی دەدەن تا لە پەلوپۆی دەخەن، ئەوەش بۆ ئەوەیە، تا وەکو قەلە لاوازەکە نەتوانێت بفڕێت و هەست بکات غەدری کردووە، غەدریش تێناپەڕێت، رەنگە سزایتریشی بدەن ئەگەر بێت و پەند وەرنەگرێت.

بە هەر حاڵ ئەوە دادگای قەلەڕەشەکانە، ببینین چەند سەرنجڕکێش و دادپەرەوەرەانەیە، بە لێوردبوونەوە ئینجا تێدەگەی چەندە پێشکەوتووە، ئاخر باڵندەیەک ئەو دەستور و حوکم و ئەحکامەی هەبێت بۆ بە پێشکەوتو و دادپەروەرتر هەژمار نەکرێت بەرانبەر بە مرۆڤ کە هۆشێکی سەلیم و عەقلێکی پاراوی هەیە ئینجا هەزار عەیب و نەنگی لە دادگاکان دەبینرێت و دەبیسترێت، کە زۆر زەروریە دادپەروەری پیادە بکرێت، بێ هەژمارکردن بۆ بەهێز و بێهێز و دەسەڵاتدار و بێدەسەڵات، چونکە دادگا یەکێک لە بنەما سەرەکیەکانی کۆمەڵەگەیەکی تەندروست و بێ خەوشە.

بە دیوێکیتر ئەگەر داد پەروەری بە یەکسانی بەسەر هەمواندا هەبێتن، کۆمەڵەگەیەکی نمونەیی بەرجەستە دەبێت، لە دەرەوەی ئەوە دەبێت چاوەڕێی حوکمی قەرەقوش بکەی، لە دووەم شەڕی جیهانی کە لەندەن لە ئەنجامی بۆمباران کردن لە لایەن هەواپەیماییەکانی ئەڵمانیا و دەسوتا، سەرۆکی وەزیرانی بەریتانا(ونستۆن چەرچڵ) پرسیاری دوو جومگەی دەوڵەتی لە راوێژکارەکانی کرد، یەکەمیان پەروەردە ئەویتریان دادگاکان، وەڵامیان دایەوە و وتیان هەردووکیان بەردەوامن و کاری خۆیان دەکەن، وتی کەوایە بەریتانیا بە خێرە و داهاتوی مسۆگەرە، دواجاریش راست دەرچو.

لە راستیدا من نمونەی (دادگای قەلەڕەشەکان)م بۆ ئەوە هێنایەوە، لەم وڵاتە خەوشێکی زۆر هەیە و بە ئاشکرا هەستی پێدەکرێت، ئەگەرچی دادگاکانمان مێژویەکی دەوڵەمەند و بنەمای یاسایی زۆر و زەوەندیان هەیە، بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پێشهات و روداوەکان، بەڵام دەبینین بەردەوام کیشە و کوشتن و زوڵم و زورداری و رێگریکردن هەیە.

زۆرجاران بەربەرچاوی گشتی و لەبەر دەمی دادگاکان دەکرێتن، بۆ خۆم چەندین کەیسی لەو شێوەیەم بیستوە، زەحمەتە ئامەژەیان پێبدرێت، لەبەر لایەنە پەیوەندیدارەکان و هەستیارییان، کەچی ئەو ئیجرائاتانەی پێویستە بۆ بەرزەفتکردنی لایەنی تۆمەتبار جێبەجێ نابێت، یان زۆر دوادەخرێت ئیتر سەردەکێشێ بۆ تاوانی گەورەتر، ئاخر ئەگەر یەکێک ببێتە هۆکاری تێکدانی رەوشی گشتی یان پێشێلکردنی مافی کەسی وەکو دادگایی قەلەڕەشەکان لە جێوە سزابدرێت، ئەمە دەبێتە دیوارێکی ئەستور لەبەردەم ئەوانەی خوازیاری تاوانکردنن.

بەداخەوە دۆخەکە ئەوەندە ئاڵۆز کراوە، خەریکە تاوانکردن ببێتە حەز یان پارە پێپەیداکردن، ئەوەی ئەو واقیعەی تۆخکردۆتەوە کە وای لێهاتوە ئیرەیی بە قەلە رەشەکان ببەین کە باشتر حاڵ و وەزعی خۆیان بەڕێوەدەبەن لە ئێمەی مرۆڤ.

واستە و مادەلایی و دەست تێوەردانی ئەم و ئەوە کە زۆرجاران ئەو حوکمانەی دەدرێن نابنە رێگر لەبەردەم حەزی شەڕانگیزی هەندێ کەس و لایەنی دەست رۆیشتوو، واتە حوکمەکان نابنە پەند و عیبرەت، ئەوەش تەشویق دەداتە تاوان کردن، من بۆ خۆم گوێبیستی هەندێ بۆچونی زۆر ناخۆش و نەشاز بوویمە، بۆ نمونە ‘بڕۆ لێیدە یان بیکوژە هەر پارە نیە….!’

من باوەڕی تەواوم بەوە هەیە بۆ ئەم دنیا جەنجاڵ پڕ لە ئاڵۆزیە کە ئەسبابەکان زۆرن لێرە جێی هەمویان نابێتە باسیان بکەم کە هەندەکیان زۆر مەعلومن بۆ عەوام، تەنها دادگای قەلەڕەشەکانە و بەس.

دادگای قەلەڕشەکان

کاروان ئەنوەر

لە تاوانی قەتڵوعام و زیندەبەچاڵكردنی ئەنفالكراوەكاندا، هەزاران سەرباز و ئەفسەر و پلەداری ئەمن و ئیستیخبارات و موخابەرات و حەرەس جمهوری بەشدار بوون، هەر هێزێك لەمانە بە جۆرێك بەشدار بووە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەوانەی لە پرۆسەی گوللەبارانكردن و داپۆشینی گۆڕە بەكۆمەڵەكاندا بەشدار بوون، ژمارەیەك بكوژی زۆر تایبەت بوون لە ژێر سەرپەرشتی و چاودێریی دەزگای ئەمنی خاس بە نهێنی ئەم كارەیان ئەنجام داوە..

ئەمانە ئێستا لە كوێن؟؟

لێرەدا، بە زمانی ئێوەوە پرسیارێك دەكەم، ئەم پرسیارەش هەزاران پرسیاری تر دەخولقێنێت، ئایا لە كۆی ئەو دەیان هەزار كەسەی كە بەشدار بوون لەو ٨ قۆناغەی ئەنفالدا، بۆچی تا ئێستا تەنها كەسێكیان خۆی ئاشكرا نەكرد و بڵێت ئەوە فڵان گۆڕی بەكۆمەڵ لەو شوێنەدایە، خۆ تازە ئەوانەیان كە هێشتا لە ژیاندا ماون، یان لە دواساتەكانی تەمەنیاندان، بە مۆراڵی مرۆڤی ئاسایی ئەگەر نهێنییەك لە ناخیاندا هەبێت، پێش ئەوەی بمرن هەوڵ دەدەن ناخی خۆیان ئاسوودە بكەن و ئەو نهێنییە بدركێنن، بەڵام زۆر سەیرە ئەم خەڵكانە لە ئاگر و ئاسن دروست كراون و لە ڕەگەزی مرۆڤ نین، ئەگینا تاكەكەسێك نەبوو لەمانە مرۆڤ بێت؟..
لەم ٣٨ ساڵەی ڕابردوودا كەسێك لەم تەقەكەرانە، لەو تیمانەی شۆفڵ و گەڵابەیان پێ بوو، ویژدانی نەجووڵا تا شوێنی گۆڕێك لەو گۆڕە بەكۆمەڵانە بە خەڵكی عێراق و كوردستان بڵێت؟، تەنها بۆ ئەوەی ویژدان (ئەگەر هەبێت) نەیكوژێت، ئێمەی كورد هەرگیز بە چاوی ڕق و تۆڵەوە لە دوژمنەكانیشمان نەڕوانیوە، بڕوانن لە ڕاپەڕینی ١٩٩١ كە گەرماوگەرمی دوای ئەنفالیش بوو، نزیكەی ١٠٠ تا ١٥٠ هەزار سەرباز و ئەفسەر و پلەدار دەستگیر كران، بە ناوی تۆڵەوە كەسیان نەكوژران، بەڵكوو بە ڕێزەوە نێردرانەوە بۆ لای كەسوكاریان..

پرسیار: ئایا ناكرێت لە دوای پرۆسەی گوللەبارانكردنەكان، تەقەكەرەكانیش گوللەباران كرابن؟؟، چونكە عێراقی پێشوو هەزاران نموونەی وەهای تێدا بوو.. كاتێك سەددام و نازم گزار لە ٣٠/٦/١٩٧٣ هەوڵی تیرۆركردنی سەركۆمار ئەحمەد حەسەن بەكریان دا كە لە گەشتێكدا بوو بۆ یەكێتیی سۆڤیەت و بوڵگاریا، سێ تاقم خەڵكی تەقەكەر و پیاوكوژیان دانابوو، ڕیزی یەكەم لە فڕۆكەخانەی بەغدا لە دابەزیندا بەكر بكوژن، ڕیزی دووەم بە ناوی بەرگرییەوە ئەندامانی ڕیزی یەكەم بكوژن، ڕیزی سێیەم كە نزیكەكانی سەددام بوون ڕیزی دووەم بكوژن و تەنها ئەم تاقمە بمێنن كە زۆر باوەڕپێكراوی سەددام بوون، بەڵامKGB پێشتر كودەتاكەی بۆ بەكر ئاشكرا كرد، ئەوە بوو نازم گزار كە بەرپرسی ئەمنی عامەی عێراق بوو، وەزیری بەرگری حەمادی شیهاب و وەزیری ناوخۆ سەعدوون غێدانی دەستگیر كرد، شیهابی كوشت و غێدانیشی بە سەختی بریندار كرد و پاشان ئیفلیج بوو، كە گزار دەستگیر كرا، بەبێ دادگایەكی ڕەسمی بە فیتی سەددام گولـلەباران كرا و سەری تیا چوو.. ئێمەی كورد لەم شێتخانەیەدا دەژیاین!!

ئەو ڕژێمە سەرپەڕێنە دەستی لە وەزیر و گوزیر و سەركردەكانی خۆشیان نەپاراستووە، نزیكترین و گەورەترین بەعسییەكانی بە ئەشكەنجە و ژەهر و گوللەبارانكردن لەناو بردووە، حەردان تكریتی و فوئاد ڕەكابی و ساڵح مەهدی عەماش و عەبدولخالق سامەڕائی و محی مەشهەدانی و عەدنان حوسێن و محەمەد عایش و غانم عەبدولجەلیل دەیانی تریش لە كۆبوونەوەی هۆڵی خولد ساڵی ١٩٧٩ سەرنگوم و بێسەروشوێن كران.

من هەموو جارێك بیر لەو كەسانە دەكەمەوە كە دوایین فیشەكیان بە ئەنفالكراوەكانەوە ناوە، هەرگیز بە ئاستی گزار و ڕەكابی و تكریتی و سامەڕائی گرنگ نەبوون بۆ بەعس، بۆیە ڕەنگە ئەمانیش هەموویان بە دەردی ئەوانی تر ڕۆشتبن و دوای تەقەكان هەموویان كوژرابن، ئەگینا لە كوێن؟

عەجاجەكان

محەمەد مێرگەسۆری

کاتێک جەنگ هەڵدەگیرسێ و کۆتایشی پێدێت،تەنها هێز ڕۆڵی سەرەکی لە یەکلا کردنەوەیدا دەگێرێ. بەڵام لە قۆناغی وکاتی ئاشتی و ئارامیدا، هەمیشە هێزی ئۆقرەیی و ئاسایش دەردەکەون و شوێنی هێز بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە دەگرنەوە.
جەنگی دوانزەڕۆژی ساڵی رابردووی نێوان ئەمریکا وئیسرائیل - ئێران و جەنگی ٣٩ ڕۆژەی ئەمساڵیش لەڕووی جوگرافیەوە وەک هەمان ئەو جەنگ وشەڕانەی قۆناغە جیاجیاکانی مێژوویی و سەدە ودەییەکانی ڕابردوو بوون، بەڵام ئەم جەنگە ئەمریکا وەک (superpower)، ئیسرائیڵیش وەک هێزێکی ئیقلیمی&gt;خاوەن ئەتۆم لەگەڵ هێزێکی ئیقلیمی خاوەن ئایدیای ئیسلامی- مەزهەبی شیعە، فۆڕمێکی تازە و نوێی بەخشیە ئەم جەنگ وشەڕە، بەوەی هیچ یەکێک لەو سێ لایەنە و دووبەرەیە، هیچ ڕووبەرێکی ووشکانیان لەگەڵ یەک نیە و خاوەن سێ ئایدیای وئایدیۆلۆجیای جیای ئایینی ئیسلام، کریستیانی، جولەکەن.ئەمەش وای لە ڕای گشتی نێودەوڵەتی وجیهانی کرد، کە بە ئاسانی و ڕاستەوخۆ نەبنە بەشێکی جەنگەکە ولە هەمانکاتدا جوگرافیای جەنگەکەش پێگەو فێلدی دەرکەوتنی ئەو سێ ئایین وشارستانیەیە، کە بەشێک لە پسپۆران وشارەزایان بە جوگرافیای مەعریفە ناوی دەبەن وبەشێوەیەک هێمای دەکەن کە بریتیە لە سەرچاوەی گەشەی مەعریفەی کۆمەڵگەی مرۆیی. بەڵام ئەم جەنگە بەشێوەیەک لە شێوەکان ئەو ڕوانین و تێگەیشتنە فەلسەفی ومەعریفەی بۆ خودی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدیوێکی دیکەدا برد، کە بریتیە لە جوگرافیای سەرچاوەی ئابووری سەرمایەداری نوێ ولیبرالیزمی نوێ، کە ناوەخنەکەی پارە وسامانە،واتە هێزی بازاڕە، نەک هێزە مۆراڵی و فەلسەفی و مەعریفیە ڕەسەنی هەیەتی.
لەوبارەیەوە سەرەنج ڕادەکێشین بۆ چەند لێدوانێکی جیاجیای سەرۆک ترامپ لە ڕۆژانی کۆتایی جەنگەکە، کاتێک هاوتەریب لەگەڵ هەڕەشە و گووڕەشەکانی بۆ سرینەوەی شارستانیەت ، خۆی وەک بازرگانێک ناساند،نەک ریفۆرمخواز یان کەسایەتیەک و سەرۆکانی وەک جۆرج واشنتۆن و نیلکۆلن و وۆلد ولسن و ڕۆزفلت، کە ئەمانە سیمبول ونموونەی شاریستانیەتی ئەمریکین، نەک ڕۆژئاوایی، کە لێرەدا گرنگە جیاوازیەکی جەوهەری لە نێوان شاریستانیەتی ڕۆژئاوایی وئەمریکیبکەین لەگەڵ سەرجەم شارستانیەتەکان و بە تایبەتر لەگەڵ ڕۆژهەڵات، چونکە شارستانیەتی ئەمریکا لەسەر بنەمای سەرمایە وسامان و سڕینەوەی شارستانیەتی هنیدیە سوورەکان و ئینکا خۆی بیناکردووە، نەک لەسەر پەرەسەندن وگەشەی مەعریفەی مرۆییانە،کە لە مێژووی شارستانی ڕۆژهەڵاتی و چین وهیند دەبینرێن.
بۆیە دەرئەنجامەکانی ئەم جەنگە لە مەودایەکی مامناوەند و دووردا و لێکەوتە هەمەلایەنەکانی لە مەودایەکی نزیکدا، زۆر کوشندە بن، بە تایبەت لەسەر مۆراڵی مەعریفی کۆمەڵگەی مرۆیی و هەموو لایەنەکانی ژیان و تەنانەت مامەڵە و پەیوەندی نێوان دەوڵەتان.
لەبەر هێزی سەربازی بێ سنور و هێزی تەکنۆلۆژیای بێهۆشی مڕۆیی و شارستانیانەی کە رۆڵی سەرەکی دەبینن لە جەنگ وشەڕەکاندا ئەوانەش باڵادەستی خۆیان لە یەکلاکردنەوەیدا گێراوە، واتە هێزی نەرم و زمانی دبلۆماسی وەک جاران فاکتەری جەنگ وئاشتی نین ئەوەندەی دەستەمۆی هەژموونی هێزی زبر و دڕۆن و هێزی تەکنەلۆژیان.
هەر ئەمەشە دواجار جێگۆرکێی مەعریفی دێنتەکایەوە و لەگەڵیدا ناوەندشاری مەزنی ئابووری دەبنە جێگرەوەی شارە شارستانی و مەعریفەگێرەکانی جیهان،ئەگەر جاران جنێڤ و ئۆسلۆ ناوەندی کۆکردنەوەی دژەکان بووبن، لەوانەیە لەمەودوا پایتەخت وشاری دیکە جێیان بگرنەوە. نەک هەر ئەوەش ناوەندە بازرگانیەکانیش لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش گۆڕانکاریان بەسەردا بێت، کە ئەمەش لە کۆمەڵێک ڕووەوە زیان بە بازاڕی دراوی جیهانی و ئابووری بە گشتی دەگەیەنێ.

جێگۆرکێی مەعریفەیە؟

سەرکۆ یونس

سەرکۆ یونس
هەوڵەکان بۆ گۆڕینی شێوازی دابەشکردنی مووچە لە هەرێمی کوردستان، لە شێوازی کلاسیک و “کاش”ەوە بۆ سیستەمی ئەلیکترۆنی(دیجیتاڵی)، تەنها گۆڕانکارییەکی تەکنیکی نین، بەڵکو ململانێیەکی گەورەیە لەگەڵ چەمکی “متمانە”. سەرەڕای زیادبوونی ژمارەی بەشداربووان، بەڵام هێشتا پرسیارە سه‌ره‌كییه‌كه‌ ئەوەیە: ئایا مووچەخۆر تەنها وەک “ڕێڕەوێک” سەیری بانک دەکات بۆ گەیشتن بە کاش، یان وەک شوێنێکی ئارام بۆ پاشەکەوت و مامەڵە؟
گەشەی ژمارەکان و واقیعی پاره‌داركردن
بەپێی ئامارەکانی پڕۆژەی “هەژماری من”، بۆ مووچەی مانگی ئاداری 2026، نزیکەی 736,000 مووچەخۆر لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە مووچەکانیان وەردەگرن. ئەمە لە کاتێکدایە کە کۆی پاره‌داركردنی مووچەی ئەو مانگە نزیکەی 957 ملیار دینار بووە. ئەم بازدانە لە ژمارەی بەشداربووان، زیاتر لەوەی نیشانەی متمانە بێت، وەک “ناچارییەکی کارگێڕی” دەردەکەوێت، پێویسته‌ له‌داهاتوویه‌كی نزیكدا، گشت مووچه‌خۆران له‌م ڕێگایه‌وه‌ مووچه‌كانیان وه‌ربگرن.
ووتەکەی تەیف سامی: تیرێک لە جەستەی متمانەدا
گەورەترین كێشه‌ له‌بەردەم ئەم پڕۆژەیەدا، نەبوونی متمانەی سیاسی و داراییە. کاتێک تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق دەڵێت: “من وەک تەیف سامی، هەر ڕۆژێک مووچەکەم بچێتە سەر هەژمارە بانکییەکەم، ڕاستەوخۆ ڕایدەکێشم و دەیکەم بە کاش”، ئەمە پەیامێکی مەترسیدارە. کاتێک بەرزترین دەسەڵاتی دارایی وڵات متمانەی بە مانەوەی پارەکەی لە بانک نەبێت، چۆن دەکرێت فەرمانبەرێکی سادە یان خانەنیشینێک كه‌مووچه‌كه‌ی ته‌نها 500 هه‌زار دیناره‌، چۆن متمانەی بە کارتێکی پلاستیکی هەبێت؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌ زۆربه‌ی به‌رپرسانی حكومی له‌هه‌رێمی كوردستانیش، له‌به‌رزترین پله‌ تا نزمترین، هه‌مان كار ده‌كه‌ن و متمانه‌یان به‌ سیسته‌می دارایی و بانكی نییه‌!
ئاڵەنگارییە مەیدانییەکان و قەیرانی ژمارەکان
بەپێی ئامارەکان، لە سەرتاسەری هەرێمی کوردستان تەنها نزیکەی 600 ئامێری ATM بەردەستن. ئەمە بەو مانایەیە کە بۆ هەر ئامێرێک زیاتر لە 1,200 مووچەخۆر بەردەکەوێت. ئەم کەمییەی ئامێرانە لە شارۆچکە و ناحییەکان، نەک هەر جەنجاڵی دروست کردووە، بەڵکو مووچەخۆری ڕووبەڕووی باجێکی تری ناچاری کردووەتەوە.
عەقڵیەتی بازرگانی و فەرامۆشکردنی شارۆچکەکان
کێشەکە تەنها لە کەمیی ژمارەی گشتیی ئامێرەکاندا نییە، بەڵکو لە دابەشبوونی جوگرافی و سیاسەتی بانکە به‌شداربووه‌كاندا هەیە. زۆرێک لەو بانکانەی بەشدارن لە پڕۆژەی “هەژماری من”، سەرەڕای ئەوەی ژمارەیەکی بەرچاو هاوبەشیان لە ناوچە دوورەکان هەیە، بەڵام بە بیانووی “کەمیی بەشداربووان” و “نەبوونی قازانجی بازرگانی” ئامادە نین ئامێری ATM لەو شار و شارۆچکانە دابنێن. ئەم تێڕوانینە سارد و بازرگانییە بارگرانییەکی تری خستووەتە سەر شانی مووچەخۆران، کە دەبێت یان بۆ ڕاکێشانی پارەکەیان سەردانی سەنتەری شارە گەورەکان بکەن، یان ناچار بن “عمولە”یەکی زیاتر بدەن بە نووسینگەکانی ئاڵوگۆڕی دراو له‌ بازاڕه‌كاندا.
بازاڕی سێبەر و باجی ناچاری
لەبەر رۆشنایی کەمیی ئامێرەکان و دوورییان لە زۆرێک لە ناوچەکان، دیاردەیەکی تر سەری هەڵداوە کە ئەویش پەنابردنی مووچەخۆرانە بۆ نووسینگەکانی گۆڕینەوەی دراو و پاره‌دانی ناو بازاڕەکان. زۆرێک لە مووچەخۆران بەناچاری و بۆ ڕزگاربوون لە جەنجاڵی و دووریی ڕێگە، مووچەکانیان لەو نووسینگانە ڕادەکێشن، بەڵام بەرامبەر بە “عمولە”یەکی زۆرتر لەوەی بانکەکان دیارییان کردووە. ئەم دۆخە لەلایەکەوە بووەتە سەرچاوەیەکی نوێی داهاتی بێ زەحمەت بۆ بەشێک لەو نووسینگانە، و لە لایەکی تریشەوە بووەتە بڕینی بەشێکی تری مووچەی فەرمانبەران لە ژێر ناوی “خزمەتگوزاریی خێرا”.
دەرئەنجام
گۆڕینی سیستەمی مووچە پێویستی بە “میکانیزمی دڵنیایی” هەیە. تا ئەو کاتەی ژمارەی ئامێرەکان وەک پێویست نەبێت و مووچەخۆر ناچار بێت “سەرانە” بە نووسینگەکانی دەرەوەی بانک بدات بۆ وەرگرتنی مافی خۆی، “هەژماری من” تەنها وەک پڕۆژەیەکی نیوەچڵ دەمێنێتەوە کە نەیتوانیوە متمانە و ئاسایش بۆ گیرفانی هاووڵاتیان بگەڕێنێتەوە.

مووچه‌، لە شێوازی کلاسیکەوە بۆ دیجیتاڵی

عیماد ئەحمەد

هەندێ شوێن هەن، مرۆڤ تێیاندا تەنها نایژی؛ بەڵکو بەشێک لە ڕۆحی خۆی لێ جێدەهێڵێت.

خانەقین بۆ من ئەو شوێنە بوو..

کاتێک مرۆڤ دەگاتە سەر لێواری ئێوارەی تەمەن، ڕابردوو وەک تەمومژێکی چڕ لەبەردەم چاوەکانیدا دەنیشێتەوە. نووسینی ئەم دێرانە، کۆششێک نییە بۆ گۆڕینی مێژوو؛ بەڵکو گەڕانە بەدوای ئەو سێبەرە ونبووانەی کە ڕۆژێک لە ڕۆژان، لەژێر تیشکی هەتاوی گەنجێتیدا، بە شانازییەوە هەنگاویان دەنا. لێرەوە، دڵ و پێنووس دەکەمە هاوسەفەری کەشکۆڵێک لە حەسرەت و ئومێد؛ لە ئازاری شەهیدبوونی هاوڕێکانمەوە تا شەپۆلی نەرمی ڕووباری ئەڵوەن.


لە کوێوە دەست پێبکەم، زۆر کات، یادەوەری من دەباتەوە بۆ خانەقین؟ بۆ لای ئەو کووچە تەسک و باریکانەی کە هێشتا بۆنی قوڕی بارانخواردووی منداڵیمانی لێ دێت. خانەقین تەنها شارێک نییە لەسەر نەخشە؛ خانەقین شووناسێکی هەڵکۆڵراوە لەسەر جەستەی ڕۆحە. ئەڵوەن ئەو ڕووبارەیە کە تەمەنی ئێمەی بەڕێ کرد و خۆی هێشتا هەر دەڕوات، گەنجێتی ئێمە وەک ئاوی ئەڵوەن تێپەڕی؛ پاک، بەخۆڕ و پڕ لە مەینەتی و جوانی.


لەژێر سێبەری دارخورما و دارپورتوقڵ و نارەنجەکاندا، عەشق وەک یەکەم خونچەی بەهار دەپشکوێت. هێشتا دەنگی خشەی گەڵا وشکەکانی سەر ڕێگا باریکەکانی کوێچەبانخەکان لە گوێمدا دەزرینگێتەوە. ئێمە لەوێ فێری عەشق بووین؛ فێری ئەوەی کە نیشتمان لە باوەشی دایک و عەتری خاکەوە دەست پێدەکات.


تەمەنی مرۆڤ چەند سەیرە! سەفەرێکە لە لوتکەی جوانی و ڕەوانبیرییەوە بەرەو کەناری بێدەنگی و کڕنۆشبردن بۆ یاسای سروشت. ئەو لۆچانەی ئەمڕۆ لەسەر دەموچاو و دەستەکانم نەخشاون، نیشانەی شکست نین؛ ئەوانە نەخشەی ئەو ڕێگا سەختانەن کە بڕیومن. هێڵی ئەو پێکەنین و گریانانەن کە ژیان پێیان بەخشیم.


لە گەنجێتیدا بیر تیژە وەک شمشێر؛ هەموو شتێک تۆمار دەکات. بەڵام لە پیریدا، لەبیرچوونەوە دەبێتە میوان. زۆرجار لەبیرچوونەوە نیعمەتە؛ مرۆڤ لە قورسیی یادەوەرییە تاڵەکان ڕزگار دەکات، بەڵام حەسرەتی ئەوەش جێدەهێڵێت کە ناوی ئازیزانت لە تەمدا ون ببن.


مرۆڤ بەبێ عەشق، کۆیلەیەکی ڕووتە لە کارگەی زەمانەدا. عەشق ئەو هێزە فەلسەفییەیە کە واتا دەبەخشێتە پیری و بەرگەی تاڵی ژیان دەگرێت. خەون و ئارەزووەکانمان تەنها خەیاڵی شەوانە نین؛ ئەوانە بزوێنەری مرۆڤن بۆ مانەوە. کاتێک لە خەو ڕادەپەڕین و دەبینین جیهان هێشتا پڕە لە نادادی، عەشق دەبێتە تاکە پەناگە. گەنجێتی عەشقی لە گڕدایە، و پیری عەشقی لە قووڵایی و تێڕاماندا؛ یەکەمیان وەک لافاوە و دووەمیان وەک دەریاچەیەکی کڕ و ئارام.


ژیانی ئێمە لەنێوان دوو جەمسەردایە: جەمسەری ژیان و سەوزایی، و جەمسەری کۆچی هەمیشەیی. باخی گشتی و هەواری شار، لە سلەیمانی، شوێنی ژوان، پیاسەی ڕۆشنبیران، ژاوەژاوەی منداڵان و یەکەم بڵێسەی عەشق و ئارەزوون. لێرە ژیان هاوار دەکات و گوڵەکان سەر بەرەو ئاسمان، بە سییەکانیان هەوای ئازادی هەڵدەمژن.


لەو سەرەوە، گردی سەیوان و گۆڕستانی سەلیم بەگ و گردی مامەیارە، کڕ و بێدەنگ پاڵیان داوەتەوە. لێرە، گوڵەکان سیس و شۆڕ دەبنەوە بەرەو زەوی؛ وەک کڕنۆشبردنێک بۆ یاسای سروشت. لێرە ئارامییەکی ئەبەدی هەیە؛ عەشق، خەون و کێبڕکێ سیاسییەکان هەموویان لەژێر ئەم خاکەدا دەبنە یەک. سەیوان و سەلیم بەگ و مامەیارە تەنها گۆڕستان نین؛ کتێبخانەی مێژووی زیندووی نەتەوەیەکن کە شاعیر و نووسەر و هونەرمەند و تێکۆشەرەکانی لە باوەش گرتووە.


دەکرێت باسی تەمەن بکەین و ناوی ئەو هاوڕێیانە نەهێنین کە لە نیوەی ڕێگادا بوونە سێبەری سەر کێلەکان؟ شەهیدەکان کاتژمێری تەمەنیان لە لوتکەی گەنجێتیدا وەستاند تا تەمەنی نیشتمان درێژ بێت. ڕێبازی شەهیدان تەنها دروشمێکی سیاسی نییە؛ فەلسەفەیەکە لە خۆبەخشین. ئەوان ڕۆیشتن تا ئێمە باسی ئازادی بکەین. چەند تاڵە کاتێک هاوڕێی تەمەنت تەنها ناوێک بێت لەسەر دیواری بیرەوەری و کێلی گۆرێک، بەڵام چەند شیرینە کاتێک دەبینیت ڕێبازەکەیان هێشتا وەک مەشخەڵێک ڕێگای نەوەکانی داهاتوو ڕووناک دەکاتەوە.


ئێمە لە نیشتمانێکدا دەژین کە هەمیشە لەسەر لێواری مێژوودا ڕاوەستاوە. داهاتووی کوردستان چی دەبێت؟ ئەو پرسیارەیە کە زۆرجار خەو لە چاوەکانم دەزڕێنێت. سەرەڕای هەموو تەمومژ و ڕەشپۆشییە سیاسییەکان، من هێشتا بڕوام بە ئایندە هەیە. نیشتمانێک کە خاوەنی خوێنی شەهیدان، شکۆی گردی سەیوان،مامەیارەو گۆرستانی سەلیم بەگ و مەزاری سەرۆک مام جەلال لە دەباشان بێت، مەحاڵە لەناو بچێت.


ئایندەی کوردستان لە دەستی ئەو گەنجانەدایە کە لە باخی گشتی خەونی گەورە دەبینن، لە کووچەکانی خانەقینەوە فێری کەرامەت دەبن، لە خاسە و قەڵا و مەتین فێری بەرگری دەبن و لە هەڵەبجەش فێری لێبوردوویی.


لێرەدا، لەسەر لێواری ئەم ئێوارەی تەمەنە، پێنووسەکەم دادەنێم؛ نە وەک کەسێک کە گوتنی تەواو کردووە، بەڵکو وەک ڕۆحێک کە هێشتا دەیەوێت لە ناو بێدەنگیدا دەنگێک جێبهێڵێت. تەمەن وەک ئاوی ئەڵوەن ڕۆیشت، بەڵام سێبەری ئەو ڕۆژانە هێشتا لە ناو دڵدا دەجوڵێتەوە. لۆچەکانی دەموچاو، کێلەی شەهیدان، کووچە باریکەکانی خانەقین و ئارامیی سەیوان، هەموویان پێکەوە دەبنە کتێبێکی ناوازە؛ کتێبێک کە ناونیشانەکەی نیشتمانە.


ئەگەر ڕۆژێک ئەم دێرانە بخوێنرێنەوە، دەمەوێت خوێنەر هەست بکات کە ئەمە تەنها پەخشانێک نەبوو؛ بەڵکو فرمێسکێک بوو لەسەر خاک، چرایەک بوو لەسەر کێلی هاوڕێیان، و هەناسەیەک بوو بۆ ئەو نیشتمانەی کە هەرچەندە برینەکانی قووڵن، بەڵام هێشتا دڵی لە لێدان نەکەوتووە.


چونکە نیشتمان ئەو شوێنە نییە کە تێیدا دەژین؛ نیشتمان ئەو ئاوێنەیە، ڕۆحمان تێیدا خۆی دەناسێتەوە.


ئەگەر کوردێک لە دوای مردنیدا شوێنێک لە جیهاندا بۆی بمێنێتەوە، ئەوە گۆڕەکەی نییە..

ئەو ڕووبارەیە کە منداڵیی خۆی تێدا شۆردووە،

ئەو خاکەیە کە ناوی خۆی لەسەر نووسیوە،

و ئەو نیشتمانەیە کە هەرچەندە دوور بێت،

هێشتا لە ناو ڕۆحیدا نیشتەجێیە.

لەکەناری ئەڵوەن رۆحم نیشتیمانی خۆی دۆزییەوە

ئەلیف شەفەق

ئەبوبەکر کاروانی

ئەوەی لە نێوان دوو پارتەکە لەئێستاداڕوو دەدات و دەگوزەرێت، درێژەپێدانی لۆژیکی ناوەکیی شەڕی ناوخۆو ململانێیە لەسەر دەسەڵات. ئەگەر دیدی دوو پارتەکە لەهەندێ ڕووشەوە دەربارەی پرسە نەتەوەییەکە جیاوازبێت، هیچ لەم حەقیقەتە ناگۆڕێت، چونکە سەرکردەکانی هەردوو لا دوای شەڕی خوێناوی نەوەتەکان ئاشکرایانکرد شەڕەکە لەسەر دەسەڵات و پارە بووە، هەر بۆیە بەشێوەیەکی ڕاست، ناوی شەڕی براکوژی، کوردکوژی و خۆکوژیان لێنا، کە ئەو وەسفانە لەگەڵ جیاوازیی وێناکردنی لایەنەکانیش بۆخۆیان، بۆ ململانێ و ناکۆکییەکانی ئەم قۆناغەش ڕاستن، واتە ململانێکەی ئێستاش خۆکوژی و کورد کوژییە، لەئێستاشدا ناکۆکییەکان لانی کەم ئەوەی پەیوەندی بە پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتەوە هەیە، لەسەر بەرنامەی حکومەت و ستراتیژی قۆناغەکە نییە، بەڵکو هەروەک خۆیان دەیڵێن، لەسەر جۆری دابەشکاری پۆست و بەرکەوتەکان وپشکە حیزبییەکانە لەحکومەتی داهاتوودا.
ململانێ لەسەر دەسەڵاتیش، نەک هەرنیشتمان بنیات نانێت، بەڵکو بەپێچەوانەوە دەیڕووخێنێت، پێگەی هەرێم لاوازتر دەکات، وێنەی کورد وەک نەتەوەو خودان ناسیۆنالزم دەشێوێنێت، دەرگا بە ڕووی دەستێوەردانی دەرەکەیدا بۆ وەبەرهێنانی سیاسی لە ناکۆکەکاندا واڵا دەکات، ڕۆحی تێکۆشەرانی پارچەکانی تر دەتەزێنێت، بە حوکمی ئەوەی باشوور لە ئێستادا دڵ و قووڵایی ستراتیژی ناسیۆناریزمی کوردی و پارچەکان پێکدەهێنێت، ڕاڕایی دۆستەکان و دەوڵەت و ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکان بە دۆخی هەرێم وکورد و عێراق و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە زۆرتر دەکات، بەوەی کورد وهێزە سیاسییەکانی ناتوانن وەک نەتەوە و خاوەن دۆز بیربکەنەوە و ڕەفتاربکەن و توانای حوکمڕانی خۆیان هەبێت، پاساویش بۆ دیدە پاڵەوان و ناوەندگەراکانی کەسانی وەک (تۆم باراک)یش زۆرتر دەبێت.
ئەوەی لێرەشدا گرنگ و پێویستە، واقیعبینی سیاسیی، جوان خوێندنەوەی سرووشتی ناکۆکییەکە و جۆری چارەسەر و ئەگەرەکانی پێشمانە. بۆئەوەی چی دی لەوەهمدا نەژین، لە بازنەیەکی داخراودا ئەزموون و هەوڵە شکستخواردووەکان دووبارە نەکەینەوە، دان بەڕاستیەکاندا بنێین و لێپرسراوێتی نیشتیمانی وئەخلاقیی بەرامبەر ئێستاو ئایندەی گەلەکەمان بگرینە ئەستۆ، نەک لەگەڵ هەموو سەرپێچێکی مێژوویی و هەل و مەرجێکی نوێ و ئەگەری گۆڕانکاریی لە هاوکێشەکاندا، هاوشێوەی ئەوەی ئێستا لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا لەئارادایە، کەمەترسی و دەرفەتەکانی بەردەممانی چەند قات کردۆتەوە، دووهێزەکە بەئاستی جیاواز لەبیری ئەوەدابن، چۆن بۆ لاوازکردنی یەکتر سوودی لێوەربگرن!! واتە لەجیاتی ئەوەی مەترسی ودەرفەتەکان زیاتر هانیان بدات بەگوێرەی نەخشەیەکی هاوبەشی نیشتیمانی ڕووبەڕووی دۆخە نوێکان ببنەوە، بیکەن بە هۆکارێکیتری لێکدابڕان و گەرمکردنی ململانێ حیزبییەکان!؟ ئەمەش بپێچن بەباسی دیموکراسییەوە، لەسۆنگەی زیاد بوونی توخمی حکومەتی هەرێم وەک گۆڕاوێکی سیاسی بۆ نێو ئەو ناکۆکی وململانێیەی لەشەستەکانەوە بەردەوامە و بەشێوازی جۆراو جۆر درێژەی هەیە. تەنها بەڕواڵەتیش ململانێکە حیزبییە دەنا لە قووڵاییدا لەسۆنگەی زۆردرێژەکێشانی و رەهەندە جۆراوجۆرەکانییدا، فۆرمێکی تایەفەگەری وگرووپیی هاوشێوەی سووننەو شیعەی سیاسی بەخۆوە گرتووە کە بۆتە بەربەستێکی گەورەو ڕاستەقینەی بەردەم پرۆسەی نەتەوەسازی!لەکاتێکدا،مێژووی دەیان ساڵەی شەڕی ناوخۆی نێوان دووهێزەکە، هەل ومەرجە جیاوازەکان ، بۆیان سەلماندین،
کە پێدراوە کوردستانی و عێراقی و هەرێمییەکان ڕێگرن لەوەی بەهێز ئەم ململانەیە یەکلایی بکرێتەوە، چونکە ئەوەی هاوکێشەی هێز و پێگە و قەڵەمڕەوی جوگرافی هێزەکان دیاری دەکات هێزە هەرێمایەتییەکانن نەک توانا خودییەکانی یەکێتی و پارتی. ئەو هێزانەی ترسیان لە گەورەبوونی پرسی کورد و سەقامگیری و یەکگرتوویی و گەشەکردوویی هەرێم هەیە، بەرژەوەندیشیان لە درێژەکێشانی ئەم ناکۆییانەو دەرهاویشتەکانی لەسەر ئاستە ئیداری و سەربازی و سیاسی وئابووری ودەروونییەکەیدایە، چونکە پێیان وایە، ئەودۆخە، کەرەسەی ڕێگرتنە لە هاتنەکایەی دەسەڵاتێکی ناوەندی بەهێز لە هەرێمدا و درێژەکێشانی فرە دەسەڵاتی و لاوازی دامەزراوەکان و بەکارهێنانی هێزەکان دژ بە یەکتر و پەشۆکاندنی پرسی کورد لە سەر ئاستی پارچەکانی تردا.
ئەگەر چەکیش نەیتوانیبێت و نەتوانێت ناکۆکیە مێژووییەکە یەکلایی بکاتەوە، بە دڵنیاییەوە میکانیزمەکانی دیموکراسیش لە سایەی دۆخێکی لەم جۆرە ی ئێستا و بێ لایەن نەبوونی هێزی چەکدار و نەبوونی دەستوور و دادگای باڵای دەستووری وەک دامەزراوەیەکی ناوبژیوان وزۆرهۆکاریتر، لەوە لاوازترن بتوانن کارێکی لەو جۆرە ئەنجام بدەن وناکۆکییەکی مێژوویی دەیان ساڵە، کەئەوەی ئێستا تەنها هەڵقەیەکی پێکدەهێنێت، بەقازانجی لایەکیان یەکلایی بکاتەوە. لەسایەی نەبوونی ئەگەرو دەرفەتێکی ڕستەقینەش بۆ شکستپێهێنانی یەکێکیان وسەرکەوتنی مێژوویی ئەویتر.
ئەگەر خۆمان فریونەدەین و مێژوو واقیع وەک ئەوەی هەن نەک بەوجۆرەی دەیخوازین بخوێنینەوە، کەمێ لەژێر کاریگەری هاوکێشەی کاروکاردانەوەو ڕق وگیانی تۆڵەسەندنەوە بێینە دەرەوەو وەک سەرکردەی نەتەوەیەکی جینۆسایدکراوی بێدەوڵەت وئەرکەکانمان لەئاستە نەتەوەییەکەدا بیربکەینەوە، دان بەوەدا دەنێین کە تەنها لەبەردەم دوو بژاردەی ڕاستەقینەداین، یەکەمیان درێژەدان بە ناکۆکی و ململانێکانی ئێستا لەسەر حسابی گەلی کوردستان و دۆزەکەی و قەوارەی هەرێم و وێنا و ناوبانگی کورد و ژیان وگوزەرانی هاوڵاتیان و بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان، دووەمیشیان، دەستپێکردن لەو ڕاستیەوە کە ئەم ململانێیە لە ئێستادا نەبەهێزو نەبەهەڵبژاردن قابیلی بەلادا خستن وچارەسەرکردن نییە، هەربۆیە تاکە ڕێگەی ڕاست وئەخلاقی وعەقڵانی ونەتەوەیی، پێکهاتن و ڕێکەوتن و دۆزینەوەی چوارچێوەی هاوبەشە بۆ پێکەوە هەڵکردن وکارکردن، بەگیانی چوونە نێو قۆناغێکی ڕاگوزەرییەوە، کەلەجیاتی کات کوشتن بەم ناکۆکیانەوە، لەهەوڵی ئەوەدابن پێکەوە و بەهاوکاری سەرجەم هێزەکان، هەرێم دووبارە بینا بکرێتەوە.دەزگای نیشتمانی سەر و حیزبی بە هێزی نیشتمانی دابمەزرێن، چەک بێ لایە بکرێت، دەسەڵاتێکی ناوەندی بەهێز بێتەکایەوە و ڕوواڵەتەکانی دابەشبوون و زۆنی حیزبیی کۆتاییان پێبێت و ژیان وگوزەرانی هاوڵاتیان باشتر بکرێت، بەوهیوایە لەداهاتوودا، ژێرخان وئەگەری چارەسەری دیموکراسی بەشێوازێکی تر بەهێزترببێت. بەدەر لەمە یەکسانە بەدرێژەدان بەناکۆکی وململانێکان لەسۆنگەی بەرژوەندی حیزبی و کەسی ومامەڵەکردن بەگوێرەی دەرهاویشتە دەروونییەکانی ململانێ مێژووییەکە.
ماوەتەوە بڵێین، نوخبەی بڕیار بەدەستی حیزبی لە کوردستان دەبێت بزانێت کە ناکۆکییەکان زۆر هێڵی سووریان تێپەڕاندووە، درێژەکێشانی بنبەست و کۆڵەواری سیاسی مەترسی ئەوەی لێ دەکرێت هەنگاوی سەرشێتانەو چاوەڕواننەکراوی لێبکەوێتەوە، چونکە کەعەقڵ دەرگاکەی بەکلیل نەکردەوە، دەروون و هەڵچوون بیرلەشکاندنی دەکاتەوە. مێژووش پێمان دەڵێت حیزبی کوردی لەچوارچێوەی ململانێ وهەوڵی سڕینەوەو ڕسواکردنی یەکتردا زۆرکەم نەبێت هێڵی سوور و حەرامی سیاسی و ئەخلاقیی نییە. بۆیە ئەگەر بڕیار بێت دانامابن، دەبێت کات بەفیڕۆنەدەن وبێتە مەیدان وهەڵوێستەکە ڕزگار بکەن.&nbsp;

شەڕی دەسەڵاتی نێوان دوو حیزبەکە و وەهمی چارەسەری تاکلایەنە و مەترسیی ڕوودانی کارەساتێکی تر

ئیدریس نوری

ئایا ئەو زیو و ئاڵتونانەی پاشەکەوتت کردووە، بۆ ئەوەیە خەونەکانت بپارێزێت، یان خۆی بووەتە هۆی تێکدانی خەوی شەوانت؟
خوێندنەوەیەکی دەروونـی بۆ پەتای زێڕ و زیو.
کاتێک ڪانزاکان دەبنە دەرمانی دڵەڕاوکێ.
لەهەرێمی کوردستان هەر جارەو بەشتێکەوە، زۆری هاونیشتمانەڪەمان سەرقاڵ دەبن، ماوەیەک لیرەی سوری و ماوەیەک تمەن و ئێستاش باس باسی زێڕو زیوە، ئەو شتەی بازاڕی پێ گەرمکرا زۆرێک بەهۆی تینی ئەو گەرمیەوە ناخ و دەروونیانی سوتان، بەشێکیش لەچاوەڕوانی هەناسەی سارد بۆ ڕابردوو ڕۆحیان لەسەهۆڵ بەندا تەزی.
هەمیشەوابووە و هەرواش دەبێت بەشێک لەم خەڵکە دەبنە قوربانی بەشەکەی تریان دەبنە بەتەڵی ئەم دەستانە.
لە کلینیکی دەروونناسیدا، ئێمە فێر بووین کە مرۆڤەکان تەنها “کاڵا” ناکڕن، بەڵکو زۆرجار “هەستی ئارامی” یان “قەرەبووی شکستەکان” دەکڕن.
ئەوەی ئەمڕۆ لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستاندا دەگوزەرێت، تەنها پرۆسەیەکی بازرگانی نییە، بەڵکو “مانۆڕێکی بەرگریی دەروونییە” لە دژی داهاتوویەکی نادیار.
١. ئاڵتوون و زیو وەک “تەزبیحی ئارامکەرەوە”
مرۆڤ کاتێک هەست دەکات بڕیارە سیاسییەکان و هەڵاوسانی دراوەکان کۆنتڕۆڵی ژیانیان لەدەست دەرهێناوە، تووشی جۆرێک لە “نەبوونی ئاسایشی بنەڕەتی” دەبێت. لەم ساتەدا، کڕینی پارچەیەک زێڕ یان زیو وەک وەرگرتنی حەبێکی هێورکەرەوە وایە.
مرۆڤ کاتێک پارە کاغەزییەکەی دەگۆڕێت بۆ کانزایەکی ڕەق، لە ڕاستیدا دەیەوێت “تەقەلایەکی دەروونی” بدات بۆ ڕاگرتنی ئەو زەمەنەی کە خەریکە هەموو شتێک هەڵدەلوشێت.
ئەو لە ڕێگەی دەستلێدانی ئەو کانزایانەوە، هەست بە “بەرجەستەبوون” و بوونی خۆی دەکاتەوە؛ وەک بڵێی دەڵێت: “من هێشتا لێرەم و شتێکم لەژێر دەستدایە کە نافەوتێت.”
٢. گۆشەنیگای تراوما: گرێی “تمەن و لیرە”
ئەو هاونیشتمانییانەی پێشتر لە مامەڵەی دراوەکاندا زەرەرمەند بوون، ئێستا لەژێر کاریگەریی “پۆست تراومای دارایی” (Financial PTSD) دان.
ئەوان بە جۆرێک لە دەمارگیرییەوە ڕوو لە زیو دەکەن، ئەمە وەبەرهێنان نییە، بەڵکو جۆرێکە لە “تۆڵەکردنەوە” لەو شکستە کۆنەی کە برینێکی قووڵی لە متمانەبەخۆبوونیان دروست کردووە.
ئەوان بەدوای “فریادڕەسێکی نوێ”دا دەگەڕێن تا ئەو شوێنەوارە تاڵە بسڕنەوە، بەڵام مەترسییەکە لێرەدایە: بڕیارێک کە لەسەر بنەمای ترس و تۆڵە بێت، زۆرجار بەرەو هەڵەی گەورەترمان دەبات.
٣. تەڵەی “پەشیمانی” و وەهمی پێشبینیکردن:
ڕستەی “خۆزگە زووترمان بکڕیایە” یەکێکە لە ژەهراوترین ڕستەکان بۆ تەندروستیی دەروونی.
ئەمە جۆرێکە لە “خۆسەرزەنشتکردن” کە وزەیەکی زۆری دەروونی دەسوتێنێت.
مرۆڤ دوای ڕووداوەکان وا هەست دەکات کە پێشبینیکردنیان ئاسان بووە لەکاتێکدا داهاتوو هەمیشە تەمومژاوییە.
ئەم ململانێیە لەگەڵ “ئەگەرەکان” مرۆڤ دەکاتە دیلی ژمارەکان و ناهێڵێت لە “ئێستا”دا بژیت.
٤. وەهمی بەختەوەری؛ کاتێک مرۆڤ دەبێتە “پاسەوانی کانزا”:
گەورەترین مەترسی کاتێکە کە “بەهای مرۆڤ” دەلکێت بە “بەهای بۆرسەوە.
بەدواداچوونی چرکە بە چرکەی نرخەکان جۆرێک لە “وەسواسیی ناچاری” (OCD) دروست دەکات. لێرەدا مرۆڤ لە “خاوەنی سەرمایە”وە دەبێتە “کۆیلەی سەرمایە”. ژیانی کۆمەڵایەتی و ئارامیی خێزانی دەبنە قوربانیی ئەو گۆڕانکارییانەی لە شاشەی مۆبایلەکاندا دەدرەوشێنەوە.
ڕەچەتەی دەروونی بۆ ئێوەی ئازیز:
جیاکردنەوەی ترس لە پێویستی: ئەگەر بڕیارەکەت تەنها لە ترسەوە سەرچاوەی گرتبێت، ترس ڕاوێژکارێکی خراپە.
ڕێسای ٢٤ کاتژمێرەکە: هەرگیز لەژێر کاریگەریی هەواڵێکی بەپەلە یان قسەی کەسێک یان کۆڕێکدا بڕیار مەدە.
مۆڵەت بدە بە مێشکت تا لە دۆخی سۆزدارییەوە بگەڕێتەوە بۆ دۆخی لۆژیکی.
سنووردارکردنی کاتی شاشە: نرخەکان بە چاودێریکردنی تۆ ناگۆڕێن، بەڵام ئارامیی تۆ بە چاودێریکردنی ئەوان تێکدەچێت. ڕۆژی تەنها یەک یان دوو جار نرخەکان بپشکنە.
وەبەرهێنان : هەرگیز بەو پارەیەی بۆ بژێوی یان دەرمان دانراوە مەچۆ ناو بازاڕ، چونکە مێشکت دەخەیتە ناو دۆخی “جەنگ یان ڕاکردن”
پەیامی کۆتایی من وەک د.دەروونی:
بیرتان بێت، زێڕ و زیو بۆ ئەوەن “خزمەتی ژیانتان بکەن”، نەک ئێوە ببنە خزمەتکاری ئەوان.
ئەگەر کڕینی ئەم کانزایانە شەوانەخەونی لێ بڕیون، ئەوا نرخەکەی هەرچەند بێت، ئێوە خەریکن “بە زەرەر” دەیفرۆشنەوە؛ چونکە هیچ کانزایەک لەسەر زەوی بەقەد “ئارامیی دەروونی” گرانبەها نییە.
ئەو کەسەی لە ناوەوە ئارام نەبێت، هەموو گەنجینەکـانـی دونیاش ناتوانن هەستـی دەوڵەمەندیی پێ ببەخشن.

ئایا تۆ خاوەنی زێڕەکانتی یان زێڕەکانت خاوەنــی تۆن؟

ئەردەڵان عەبدوڵا

&nbsp;لە ماوەی پێشووداکورد لە رۆژئاوای وڵاتدا رووبەڕووی گەورەترین کارەسات بووەوە، ئەوەش پاش هێرشی بەربڵاوی میلیشیا و هێزە چەکدارەکانی حکومەتی دیمەشق و هۆزە عەرەبییەکان بۆ سەر ناوچە کوردییەکان. ئەمەش بە پاڵپشتی تورکیا و وڵاتانی عەرەبی، کە لە رووی سەربازیی و لۆجستیی و دارایی و میدیایی و سیاسییەوە پاڵپشتیی حکومەتەکەی جۆلانیان کرد، بەڵام هۆکاری سەرەکیی ئەم کارەساتە کە رووبەڕووی کورد بوویەوە، پشتکردن و وازهێنانی ئەمریکا بوو لە شەڕڤانانی کورد و هەسەدە لە رۆژئاوادا، ئەمەش لەپاشئەوەی ماوەی چەندین ساڵە، ئەمریکا پشتی بەو هێزانە بەستووە، بۆ رووبەڕووبونەوەی چەتەکانی داعش و هاوشێوەکانی، بەڵام دواجار پشتی لە کورد کرد و پشتگیریی جۆلانی و چەتەکانی کرد کە پێشتر پەلاماری هێزە ئەمریکییەکانیان دەدا لە عیراق و سوریا.&nbsp;
پێشتر جۆلانی لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە وەکو تیرۆریست و تاوانبارێک ناسرا بوو، بەڵام ئەمڕۆ ئەو بۆتە دۆستی ئەمریکا و هەسەدەش کە دژی چەتەکانی داعش بوون و خۆیان بە دۆستی ئەمریکا دادەنا، هەزاران رۆڵەی نازداری کوردیش لەم پێناوەدا شەهید بوون، ئەمڕۆ لە زاری بەرپرسانی ئەمریکاوە، چیتر پێویستییان پێیان نەماوە و ئەو هاوپەیمانێتییە تەواو بووە.&nbsp;
لەهەمانکاتدا لەم چەند رۆژەی پێشوودا یادی رووخانی کۆماری کوردستان لە مهاباد دەکەینەوە، کە ئەمیش ئەزموونێکی کوردی بوو، پێش ٨٠ ساڵ لە رۆژهەڵاتی وڵاتدا روویدا، بەڵام بەداخەوە پاش ١١ مانگ، ئەو ئەزموونە شكستی هێنا.&nbsp;
کاتێک سەیری هۆکاری سەرەکیی رووخانی کۆماری کوردستان دەکەین، سەیردەکەین، هەر هەمان هۆکارە کە ئەمڕۆ لە رۆژئاوادا روودەدات، کاتێک یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، ئێرانی داگیرکرد، کورد ئەم هەلەی قۆسەتەوە و خۆی بە دۆستی سۆڤیەت دانا، سەرەتا سۆڤیەت پشتگیری کوردی کرد، بەڵام دواتر لەبەر بەرژەوەندی خۆی، پشتی لە کۆماری کوردستان کرد، ئەمەش وایکرد کە دووبارە سوپای ئێران پەلاماری ناوچە کوردییەکان بدات و کۆمارەکە برووخێنێت، لەوانەبێت ئەوەی کە ئەمڕۆ لە رۆژئاوا روودەدات، کەمێک جیاواز بێت، بەڵام هۆکاری سەرەکی لە کارەساتەکە، هەر هەمان هۆکارە.&nbsp;
زلهێزێکی جیهانی دێتە کوردستان، کوردیش بە ناچاری پێشوازی لێدەکات و خەونەکانی پێدا هەڵدەواسێت، بەڵام دواجار کاتێک ئەو زلهێزە بەرژەوەندییەکانی خۆی لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکە بەدەستدەهێنێت، پشت لە کورد دەکات، بەمشێوەیەش گەلی کورد رووبەڕووی کارەسات و کۆمەڵکوژی دەبێتەوە.&nbsp;
کێشەی سەرەکی لە دووبارەبوونەوەی ئەو کارەساتانەی کە ئێمەی کورد تووشی دەبینەوە، ئەوەیە کە بیر لە هۆکاری هەڵەکان ناکەینەوە و چارەسەری گونجاو دانانێین، بۆئەوەی دووبارە ئەو هەڵانە نەکرێتەوە، هەرئەمەش وادەکات کە هەموو چەند ساڵێک، هەمان کارەسات دووبارەببێتەوە، ئێمە نابێت زلهێزەکان تاوانبار بکەین بەوەی کە ئێمە بۆ ماوەیەک بەکاردەهێنن و پاشئەوەی ئامانجەکانیان بەدەستدەهێن، پشتمان تێدەکەن، چونکە ئەوان بە دوای بەرژەوەندیی خۆیانەوەن.&nbsp;
ئێمە گەلێکی چەوساوەین و لە قۆناغی خەباتی رزگارییخوازیداین، زلهێزەکانی جیهانیش بەتایبەتی لە ئێستادا هەموویان خەون و بەرژەوەندیی ئیمپریالیستی خۆیان هەیە، هەریەکەیان دەیەوێت وڵاتی زیاتر داگیربکات، هەربۆیە بە هیچ شێوەیەک بەرژەوەندیی ئێمە و ئەوان یەک ناگرێتەوە، ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە من داوای ئەوە بکەم دژیان بووەستینەوە، بەڵکو دەڵێم نابێت پشتیان پێ ببەستین، ئێمە دەبیت هەوڵی ئەوە بدەین، لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەی کە کوردی تێدا دەژی، مافەکانی خۆمان بپارێزین، چونکە دواجار ئەو زلهێزانە هەر لەگەڵ ئەواندا مامەڵە دەکەن و پشت لە ئێمە دەکەن.&nbsp;
&nbsp;&nbsp;&nbsp;

دووبارەبوونەوەی ئەزموونی کۆماری کوردستان لە رۆژئاوادا

فارس نەوڕۆڵی

زمناکۆ ئیسماعیل

&nbsp;زمناکۆ ئسماعیل&nbsp;
وێنەی ئەو تاوانە مەشێوێنن. وێنەی ئەو شەڕڤانەی لەبیناکە هەڵدرایە خوارەوە زەینەب کوردونیا ناوی ئەو کچە شەڕڤانەیە، کە دڕندەکانی شەرع لەباڵەخانەیەك فڕێیاندایە خوارەوە، بەڵام ناوی شەڕڤانییەکەی دەنیز چیایە، ئەو کچەی لەنێو میدیای کوردی، بەدەنیز عفرین ناوی دەبرا، ئەو پاش بەرگرییەکی زۆر لەگەڕەکی شێخ مەقسود لەحەڵەب، پاش کوشتنی دەیان کەس لەسوپاکەی شەرع، بەقەناسەکەی دەستی، بەتۆپی سەدو شەش لێی ئەدرێ و گەشمرد دەبێ، لەپاشان لەبینایەک هەڵیئەدەنە خوارەوە، بێئەوەی پشکنین بکرێ و بزانرێ بریندارە، یاخود ژیانی لەدەستداوە، بۆیە پاشتر بەگەشمردبونی، تەرمەکەی سوکایەتی پێدەکرێت و وەك دەستکەوتی گەورەی سوپای سوریا، مامەڵە بەم بابەتەوە دەکرێ. شەڕڤانی دووهەم، کە وێنەکەی بەهەڵە بەدەنیز عفرینی ناسێندرا، ناوی تەواوی ئامارا خەلیلە، لەنێو شەڕڤانان بەگەریلا ئامارا بانگ دەکرا، ئەم کیژۆڵە چاو شینە موو زەردە، کە زۆرینەمان وامان دەزانی تەرمی ئەو بووە، لەباڵەخانەکە هەڵدراوەتە خوارەو، بەڵام ئەوە تەرمی شەهید دەنیز چیا بووە، نەك شەهید ئامارا، شەهید ئامارا، بەجۆرێکی دیکە شەهید دەکرێ، ئەوان لەگەڵ چەند شەڕڤانێکی ئاسایشی شێخ مەقسود، لەماڵێکی نێو کوچەیەکی شێخ مەقسود گیر دەبن، داوایان لێدەکرێ خۆیان بدەن بەدەستەوە، بەڵام ئەوان بەرگریدەکەن، هەتا فیشەکیان پێنامێنێ، لەبری ئەوەی بچنە سەریان و بەدیلی دەستگیریان بکەن، بەڵام بەتۆپی دەبابە لێیان ئەدرێت و سەرجەمیان لەنێو ئەو ژورە تیرۆر دەکەن، من ڤیدیۆیی کوشتنی ئەو پۆلە شەهیدەم دەستکەوت، کە زۆرینەیان پارچە پارچە بوون، لەنێویاندا ئامارا، بەو جۆرەی وێنەکە گەشمرد بووە کە دەیبینن. ماوەی چەند ڕۆژێکە لەگەڵ هاوڕێیانم لە ئەوروپا خەریکی پێکهێنانی گروپین، بۆ ناساندنی پێشێلکارییەکان، بەراوبەر بەکورد لەحەڵەب، چەندین ڤیدیۆی باشمان کەوتۆتە بەردەست، کە سەرجەمیان بەڵگەن لەسەر تاوانی جەنگ، گرنگە ئێمە چیرۆکی پێشێلکارییەکان وەك خۆی باس بکەین و بگێڕینەوە، گرنگە ئەم جۆرە تاوانانە لەنێو میدیایی ئێمە، بەپێشێلکاری و تاوانی جەنگ ناو ببەین، هەڵەیە کاتێ لەنێو میدیا دەبینین و دەبیستین و دەڵێن ، فڵان گەریلا پاش پێنەمانی فیشەك خۆی کوشت، من وەك شارەزای نێو میدیاو شارەزای شیکردنەوەی وێنە، هیچ یەکێ لەو دوو شەڕڤانە، خۆ کوشتن بەجەستەیانەوە دیار نییە، بەڵکو لەنێو تۆمارە ڤیدیۆییەکانیش بەڕونی دەبینین، کە ژورو باڵەخانەکان بەتۆپی دەبابەو ئاڕ بیجی و بۆمب، لێیان دراوەو شەهید بوون. بەواتایەکی دیکە، ئەوەی ڕویداوە تاوانی جەنگە، نابێ ئێمە بەدەستی خۆمان، ئەو تاوانە بسڕینەوە، لەتاوانی جەنگەوە بۆ کردەی گیانفیدای و خۆ کوژی. &nbsp;&nbsp;

وێنەی ئەو شەڕڤانەی لەبیناکە هەڵدرایە خوارەوە

محەمەد نوری

ئەحمەد بەهادین، یەكێك بوو لە لوتەكانی رۆژنامەگەری عەرەبی و میسڕی، خاوەنی دەیان كتێبە، ئەم رۆژنامەنووسە گەورەیە كە ساڵی 1996ماڵئاوایی لەژیان كرد، لەیەكێك لە چاوپێكەوتنەكاندا كە رۆژنامەنووسی گەورە موفید فەوزی لەگەڵیدا كردووە باس لەم رووداوە دەكات:
 لەناوەڕاستی شەستەكان، ململانێ و كێشە و بەركەوتن لەنێوان جەمال عەبدولناسڕ و جێگرەكەی عەبدولحەكیم عامر روویدا، عامر جگە لەوەشی هاوڕێی نزیكی ناسڕ بوو، هەم جێگری بوو هەمیش ماوەیەكی زۆر وەزیری بەرگریش بوو كە دواتر 1967هەواڵی خۆكوشتنی بڵاوبووە بەڵام دوایی دەركەوت ژەهرخوارد كراوە، یان دەوترێت بەهۆی خواردنی خراپەوە ژەهراوی بووە .
 ناكۆكی توند و كێشە و بەركەوتنی گەورە و تۆراندنی سیاسی گەیشتە لوتكە لەنێوان عامر و ناسڕ، چەند رۆژنامەنووسێك هاتنە لام پێیان وتم: بەنیازین لیژنەیەك دروستبكەین كە سەردانی هەردووكیان بكەین و كەمێك ئەو گرژیانە كەمبكەینەوە، پێم وتن: من نایەم، سەیریان لێهات دەشیانزانی من بەرگریى لەهیچ تەرەفێك ناكەم. دووبارە پرسیاریانكرد بۆ نایەیت ئەمە لەخێری گشتییە، منیش بەكورتی پێموتن: من وەك ئێوە كاری رۆژنامەنوسی دەكەم، كاری ئێمە گەیاندنی پەیام و لێكدانەوە و قسەكردنە لەسەر رووداوەكان، نەك كاری سوڵح و خواردنی نان لەسەر سفرەی بەرپرسەكان بۆ ئەوەی دڵیان بەرامبەر یەك چاكبێتەوە. ئەگەر كێشەكە كێشەی عاشق و هاوسەرگیرییە دێم، بەڵام كاری رۆژنامەنووس سوڵح نییە و ئامۆژگاریش نییە،بەڵكو نووسینە .
ئەم قسەی منیان دواتر بۆ محەمەد حەسنین هەیكەل گێڕابووەوە،ئەویش وتووبوی :ئەحمەد بەهادین وانەیەكی نوێ لەكاری رۆژنامەگەریی پێشكەشكردین .
 ئەوەندە خۆیان بەعاقڵ دادەنێن، هیچ پێویست ناكات یەك قسە بۆ هیچ بەڕپرسێك بكەیت. بەختەوەریش ئەو رۆژنامەنوسەیە كە كاری خۆی دەكات و نزیك نییە لەهیچ سەرێكی زلیی بەتاڵی ئەم وڵاتەوە... جاڕ بەجەهنەم گوێ بگرن یان نەیگرن

محەممەد نوری

&nbsp;

دەسەڵاتداران دەیانەوێت یان زوڕنابیت یان جاسوس یان گوێڕایەڵ بەڵام رۆژنامەنووس نەبیت

عەدالەت عەبدوڵا

لەڕوانگەی بواری پسپۆریمانه‌وه‌،‌ به‌ڵگه‌نەویستێك هه‌یه‌ بیری ده‌خه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌یه‌: تۆ بۆ ئەوەی وێنەی ڕاستەقینەی هەر دەزگایەکی راگه‌یاندنی جه‌ماوه‌ری-ت Mass media لە پرسی دووانەیه‌كی دژبەیەکی وه‌ك پیشه‌ییبوون Professional و پڕوپاگەندەییبووندا بۆ دەربکەوێت و تێبگه‌یت كه‌ ئه‌و ده‌زگایه‌، وه‌ك گوتار Discourse، به‌لای كام له‌م دووانه‌یه‌دا دایده‌شێكنێته‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ بە وردی پەیام و ڕووماڵەکانی بخەیتە ژێر میکرۆسکۆبی تاقیگه‌ی زانستی میدیا خۆی و تیۆرە مەعریفییەكانی بواری فەلسەفەو زانستە مرۆڤایەتییەکانەوە، بە تایبەتی له‌ چ كاتێكدا؟ له‌سه‌روه‌ختی قەیران و ڕووداوە گەورەکان و بۆنە نیشتمانییەکانی وەک هەڵبژاردن. ئەگەرچی ئه‌مڕۆ زۆربەی جەماوەر، لە چلەکانی سەدەی رابردوو هۆشیارترن بەرامبەر بەو گەمانەی کە کۆمەڵناسێكی فه‌ره‌نسی وه‌ك پێیر بۆردیۆPierre Bourdieu (1930-2002ز) لە كتێبێكی خۆیدا به‌ناوی (On Television) له‌بارەی ڕۆڵی میدیاو بە تایبەتی شاشەی تیڤییەکان بیرمان دەخاتەوە كه‌ ناساندنیانه‌ وه‌ك شێوێنه‌ری ڕاستییەکان بۆ هەژموونی سیاسی و بەرژەوەندیی بازرگانی، بەڵام هه‌ر ئه‌مڕۆ، هەمان جەماوەر، لەئێستاو له‌م سەدەی بیست و یەکه‌شدا، ئەو میکرۆسکۆبەیان نییە کە سیمای پشتی تەواوی دەمامکەکانی ئه‌م چالاكییه‌ مرۆییه‌یان بۆ هه‌ڵبداته‌وه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ ته‌كنه‌لۆژیای راگه‌یاندن چه‌ند له‌ ئاشكراكردنی فاكت و واقعه‌كاندا چووبێته‌‌ پێشه‌وه‌، دوو هێنده‌ش له‌هونه‌ری شاردنه‌وه‌و ده‌ستكاریكردنی راستییه‌كاندا گه‌شه‌یكردووه‌!، ره‌نگه‌ ته‌كنیكه‌كانی ناو دنیای ژیریی ده‌ستكردیش(AI) هه‌رخۆی زه‌قترین نموونه‌ی هاوچه‌رخ‌ بێت!. هه‌ر بۆیە زۆرجار میدیاكان هه‌م ئەو دەسکورتییەی جه‌ماوه‌ر له‌ناسینه‌وه‌ی راستییه‌كاندا دەقۆزنەوە، هه‌م خودی خۆیشیان له‌گه‌مه‌كردن به‌ عه‌قڵ و واقع داهێنان ده‌كه‌ن، به‌وه‌ش ده‌بینیت، خۆبه‌خۆ، له‌گه‌ڵ رووداوه‌ گه‌وره‌كان و قه‌یرانه‌كاندا، لێمان دەبنە دەعبایه‌كی پڕوپاگەندەیی، ده‌بنه‌ غولێكی گه‌وره‌ی لەخشتەبردنی میدیاییMedia Misinformation ، ئه‌وه‌ش یان له‌پێناوی ئەجێندای سیاسی، یان بازرگانی و هیچیتر. لەوە خراپتر، ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌یه‌ له‌ئه‌زموونی كاری میدیایی، كه‌ فەیلەسوفێكی وه‌ك جان بۆدریار Jean Baudrillard (1929-2007ز) دەیڵێت. بۆدریار سه‌رنجی له‌وه‌ داوه‌ كه‌ میدیاکان ئیتر واقعێک بە جەماوەر پێشکەشدەکەن کە بینینی واقعی ڕاستەقینەیان لە بیربەرێتەوە، بۆدریار ده‌ڵێ: میدیاكان لە جێی ئەوەی خه‌ڵك لەڕێگەی سەرکوتكردنی ڕاستەوخۆوە کۆنتڕۆڵ بكه‌ن، بە لێشاوی ئه‌و وێنەو پەیامانه‌ دەیانخنکێنن کە وا ده‌رده‌كه‌ون لایه‌نگیرییان تیانییه، یان بۆ كاتبه‌سه‌ربردنن، بەڵام خۆی لەقوڵاییدا هیچ نین به‌تاڵكردنه‌وه‌ی واقع خۆی نه‌بێت له‌ماناكانی. ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌، دیوێكی ئەم گەمەیە ناو دەنێت: نواندنەوە/لاساییكردنەوە Simulation، چونکە میدیاکان ناتوانن هەموو هەقیقەتێکی واقع بگوازنەوە، کارێکی وا، بۆ ئه‌وان، تەنانەت دژی سیاسەتی پێشکەشکردنی واقعیشە بەو فۆرمەی کە ئەجێندای سیاسی دەیخوازێت، بۆیە هەڵدەستن بە پیشەسازیی دروستکردنی واقعێکی خوازراو، یان زێدەواقع Hyperreality کە دابڕینی واقعە لە دۆخی سروشتی خۆی. له‌په‌یوه‌ندیدا به‌ واقعی خۆمانه‌وه‌، رووداوه‌كه‌ی رۆژی 22ی ئه‌م مانگه‌ی سلێمانی، ده‌ریخست كه‌ ماسمیدیاو سۆشیال میدیای كوردی، چۆن ده‌توانن له‌ پیشه‌سازیی وێناكردنێكی دڵخوازی واقعی رووداوه‌كه‌دا داهێنان بكه‌ن!، ئه‌وه‌شی سه‌لماند كه‌ چۆن میدیاكانمان زۆر (لێزان)ن له‌ نزیكبوونه‌وه‌ له‌واقعی حاڵ، به‌ڵام چه‌ند زیره‌كیشن له‌قۆزتنه‌وه‌ی ئه‌م نزیكبوونه‌وه‌یه‌ بۆ ده‌ستكاریكردنی خودی واقع خۆی و سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی!، هاوكات زۆر به‌ڕوونیش ده‌ركه‌وت كاتێك ئه‌م پیشه‌سازییه‌ كورتده‌هێنێت!، چۆن رووداو و رێكه‌وتنه‌ سیاسییه‌كانی ناو واقعی ئێمه‌ ده‌توانن، زۆر به ئاسانی، ئاراسته‌ی روماڵیان بگۆڕن و په‌یامی تری جیاوازو ناكۆكیان پێ به‌رهه‌مبهێننه‌وه‌!.

دەعبای پڕوپاگەندە

ڕەحمان غەریب

ئەوە زیاتر لە شەش ساڵە وای لێهاتووە كە هەواڵی دەستگیركردنی سەرۆكی حزبێك بڵاودەكرێتەوە، ناوەكەشی لە هەواڵەكەدا نەنووسرێت دەزانن سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێیە، نەك سەرۆكی قەوارەیەكی سیاسی تر.

حوكمدان بەسەر سەرۆكی حزبێكی سیاسی بەبێ ئامادەبوونی خۆی، چوونە سەر ماڵی، دەستگیركردنی، ڕەوانەكردنی بۆ بەندینخانە، بۆ ئێمە كە ساڵانێكە چاودێری ئەم دۆسیەیەی دەكەین، رەنگە تەفسیری جیاواز هەڵبگرێت، بەڵام بۆ خەڵكی عەوام شۆكە، دەپرسن چۆن سەرۆكی گەورەترین حزبی ئۆپۆزسیۆن دەستگیردەكرێت، ئەوە ئێمە لە كوێ دەژین؟ چی قەوماوە؟.

ئاخر یادەوەریمان پڕە لە نمونەی خاوەنی دەسەڵات و چەك، نەك سەرۆكی حزبەكانیان، بەڵكو سەركردایەتی و ئەو دوای خاوەن پۆستە حزبییەكانیشیان بە دەگمەن نەبێت نەچوونەتە بەردەم دادگا، دەستی یاسا بۆ ئەوان كورتە، بەڵام بۆ ئەوانەی دەرەوەی دەسەڵات، درێژ و دڵڕەقانە بووە.

پرۆسەی دادگاییكردنی كاك شاسوار، ئەگەر بە هەموو میكانیزمەكانی سكاڵا و ئاگاداركردنەوە و رێوشوێنە یاساییەكانیشدا تێپەڕبووبێت، جارێ ناتوانێ گومانی ئەو خانەنشینە بڕەوێنێتەوە كە بە دەنگی بەرز پرسیاری لێ كردم، "ئەرێ بكوژی ژن و ڕۆژنامەنووس و مەلا و چالاكوانەكان و هاوڵاتی بێ پشتوپەنا و خۆپیشاندەرە بەدبەختەكان دەربازیان بوو؟ یان، دەرباز كران؟" هەقە میدیای دەسەڵاتی سیاسیش ئەم پرسیارە بە هەند وەربگرێت، پێش ئەوەی بە ئاهەنگی خاوەن پشكەكان دڵخۆش بێت، مەبەستم ئەوە نییە كە ئەوان خاوەن ماف نەبن.

هەموو ئەوانەی تەماشای ئەم كەیسە دەكەن، لە ناخیاندا پرسیارێك هەیە، ئایا هەمووان لەبەردەم یاسادا یەكسانین؟ بۆ تەنها شاسوار عەبدولواحید؟ بۆ تەنها جوڵانەوەی نەوەی نوێ؟ پرسیارەكە رەوایە، هەمووان یەكسان نین لەبەردەم یاسا، توێژێكی گەورەی ریزی یەكەم و دوهەم و سێهەم ....هتد لەسەرو یاساوەن. نەك هەر ئەمەش، بەڵكو یاساش دەكەنە شەڕی سیاسی و هەڵبژاردن و شكاندنی نەیار.

هاوڵاتیان و دەنگدەرانی نەوەی نوێ بەهەزاران تاوانیان بینی، بەڵام سزایان نەبینی، ئێستا مافی خۆیانە وا لە كەیسی دادگایی سەرۆكی جوڵانەوەكەیان بڕوانن كە سزایەكە بەبێ ئەوەی تاوانێك لە ئارادابووبێت، سەرۆكەكەیان بەبێ تاوان دەزانن.

بڕیاری دادگا بەبێ ئامادەبوونی شاسوار عەبدولواحید، بڕیاری كۆتایی نییە، دەتوانرێت لە ماوەی دیاریكراودا، بەپێی ڕێكارە یاساییەكان، لەلایەن كەسی سزادراوەوە تانەیان لێ بدرێت.

لە كاتی تانەدان، دۆسیەكە سەیر دەكرێتەوە یان هەڵدەوەشێتەوە، تۆمەتبار بانگهێشت دەكرێت بۆ گوێگرتن لە ئیفادەكەی و بەرگریكردن، پارێزەری نەوەی نوێش وای كردووە.

بەم شێوەیە دەكرێت بە كەفالەت ئازاد بكرێت، ئەمەش رێگە راستەكەیە بۆ مەرجەكانی دادگایی كردنی دادپەروەرانە، واتە بەو یاسایەی حوكمتان دا، دەكرێت هەر بەو یاسایە لەناو ماڵ و مناڵی خۆی بێت.

ئیتر وای لێهاتووە

ناسیح مەلا کەریم

محەمەد رەئوف قوربانی

شاسوار عەبدولواحید کە ئەویش بە یەکێک لە بەهێزترین سەرکردەکانی ڕەوتی ئۆپۆزسیۆنی کوردی هەژمار دەکرێت و بەجۆرێک لە جۆرەکان ئەویش خاوەندارێتی ئۆپۆزسیۆن و شەقام و دەنگی ناڕازی دەکات لە کوردستان....

شاسوار عبدالواحید لە هەمووان زیاتر لەئێستادا لەخەمی هاوڵاتیانی کوردستانەو ، هەموو توانای خۆی خستۆتەگەڕ هەموو پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و سیاسی و دیبلۆماسیەکانی بەکار دێنێت لەپێناو مەسڵەحەتی گشتی خەڵکی کوردستان....

کاک شاسوار عبدالواحید
قاچێکی لە هەرێمە و ئەوی دیکەی لە بەغدایە...... ڕۆژێک لە هەولێر پرسی مووچە دەهێنێتە سەر مێزی گفتوگۆی دانوستانی نێوان لایەنە کوردیەکان و پرسی پێکهێنانی کابینەی نوێی حوکمەتی کوردستانی بەستۆتەوە بە چارەسەری یەکجارەکی پرسی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان....

ئەمڕۆش کاک شاسوار لە بەغدا و لە ئوفیسی تایبەتی جوڵانەوەکەی لە بەغدا پێشوازی لە محمد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد

کاک شاسوار کۆبونەوەکەی لەگەڵ سودانی وەک هەلێک لە بەرژەوەندی مووچە خۆرانی کوردستان قۆستەوە و یەکەم پرسیاری بابەتی مووچە و پرسی چارەسەری ڕیشی مووچەی ئاڕاستەی سودانی کرد....

لە سۆنگەی خەمخۆری بۆ هاوڵاتیانی کورد و مووچە خۆرانی کوردستان ... کاک شاسوار هەمیشە هەنگاوی ئەرێنی ناوە و ناوەندی بڕیاری عێراق و حوکمەتە شیعەکەی بەغدا زۆر باش لە دڵسۆزی کاک شاسوار گەیشتون چەندە پەرۆشی ئاشتیخوازانەی چارەسەری کۆتای کێشەکان و ئاڵۆزیەکانی هەولێر و بەغدایە و هەمیشە لە هەوڵدایە.....

بۆیە وەک سەرکردەی ئومێدی ئایندە بەچاوێکی گرنگەوە لێی دەڕوانن....

ئەوەی بەلای منەوە جێگای ستایشی کاک شاسوارە و زیاتریش هەڵدەگرێ ئەوەیە : کاک شاسوار مووچە خۆری نیە وەکیل وەزیری پارتی نیە ، مدیرعامی گۆڕانی نیە ، ئامر لیوای یەکێتی نیە خانەنشینی بزوتنەوە و کۆمەڵی دادگەری و یەکگرتووی ئیسلامی نیە کەچی زۆر زۆر فراوان و کوردانە بیردەکاتەوە و شەڕی ئەوانیش دەکات و بەچاوێکی کوردانە لەهەمووان دەڕوانێت....

سودانی بەڵێنی بە شاسوار عبدالواحید داوە کە ساڵی ٢٠٢٥ هەنگاوی زۆر باش و ئەرێنی دەنرێت بۆ چارەسەری کۆتای پرسی موچە

کاک شاسوار لە سودانی پرسیوە ناکرێ ئێوە میلەتی کورد بکەنە قوربانی نێوان ململانێ و ناکۆکیە سیاسەکانی نێوان هەولێر و بەغدا. دەبێت پرسی بودجە و مووچە لە بابەتە سیاسەکانی دیکە جیا بکرێتەوە و چیتر مووچەخۆری کورد باجی سیاسەتی هەڵە و چەوتی حوکمڕانانی کورد نەدەن و بەهۆی نەزانی جوت حیزبی دەسەڵاتەوە مووچەی ئەمان نەکرێتە بارمتە وکارتی فشار سودانی بەڵێنی بە شاسوار عبدالواحید داوە هەموو هەوڵێک ئەدات پرسی مووچە و بەشە بودجەی کوردستان جیا دەکەنەوە لە کۆی کێشە سیاسیەکانی دیکەی عێراق لە نێوان کورد و عەرەب

ئەمە ئەگەر شانازیش نەبێ خۆ لە مێژوودا دەبێته دەستکەوتێکی سیاسی زۆر گرنگ بۆ کاک شاسوار

ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە بەشێکی زۆری سەرکردە و بنکردەکانی کورد خۆیان مووچەکەیان لە بەغدایە و مانگانە لەگەڵ مووچەخۆری عەرەب پێکەوە و بێ دواکەوتن مووچە وەردەگرن....
بەڵام کاک شاسوارێک کە یەک موچە خۆری نەبێت و شەڕی مووچەی مووچەخۆرانی تێکڕای حیزبەکان بکات و لەهەوڵدا بێ چارەسەری ڕیشەی کێشەکەیان بکات بە جاش و تابوری پێنج و خاین لەقەڵەمی بدەن . نەک ئەو هەموو ئەوانەشی وەک ئەو بیردەکەنەوە ڕۆژانە لەلایەن ناسیۆنالیسته ساختەکانەوە دەیان ناو و ناتۆرەیان ئەدرێتە پاڵ...

ئەمە ئەو پەندەمان بیر دەخاتەوە کە پێشینان دەڵێن بۆ خۆم حەڵاڵە و دەیخۆم بەڵام بۆ تۆ نیە و حەرامە حەرام

شاسوار عەبدولواحید و سودانی پرسی مووچە کۆی کردنەوە

فارس نەورۆڵی

&nbsp;"هۆبز" گورگ و مرۆڤ لەتای تەرازویەکدا دەبینێت.&nbsp;
ئەگەر مێژووی هەلومەرجی دروست بوونی دەسەڵاتی کوردی بخوێنینەوە واتە بەرجەستەبوونی کورد لەفەرمانڕەوایی خۆماڵی، کوردی دەکرێ چوار نموونە وەرگرین ( حکومەتی مەلیک محمود لەباشوور، کۆماری کوردستان لەمەهاباد ، هەرێمی کوردستان لە باشور. ئیدارەی خۆسەری لەڕۆژئاوا ) دوو ئەزموونیان کەوتوون دوانیان بەپێوە ماون هەر چوار ئەزموونەکە خاڵی هاوبەشیان هەیەلەدروست بوون و لەڕوخان، دەکرێ لە چەند خاڵێکدا کورتی بکەینەوە .&nbsp;
١- هەر چوار ئەزموونەکە لەدوای چوار جەنگ دروست دەبن .&nbsp;
٢- هەر چوار ئەزموونەکە قەڵەم ڕەوییان بەسەر هەموو جوگرافیای ئەو پارچەیەیی کوردستاندا نەبووە کە حکومەتیان تێدا دروست کردوە .&nbsp;
٣- چاڵە نەوتە ستراتیجیەکان لەدەرەوەی دەسەڵاتی هەر چوار ئەزمونەکەوە بوون .&nbsp;
٤-خاڵێکی درەوشاوەی دوو قۆناغی جیاواز و یەک ئامانج ،بەشداریکردنی باشوور بۆ پاڵپشتی کۆماری کوردستان بەڕابەرایەتی مستەفا بارزانی و پاڵپشتی کردنی هەرێمی کوردستان لەسەردەمی پەلاماری شەڕی داعشدا لەلایەن پارچەکانی دیکەی کوردستان هەروەها چونی هێزی پێشمەرگەی کوردستان بۆکۆبانێ بە بڕیاری کاک مسعود بارزانی، ئێستاش هەمو کوردێک لەکوردستان و لە جیهان پاڵپشتی ڕۆژئاوان کە لەشەڕی بووندان ( وجود) لە بەرامبەر ئەوپیلانگێڕییە دژی کورد بەڕێوەدەچێت&nbsp;
٥-کۆماری کوردستان لە مەهاباد و حکومەتی شێخ محمود لەسلێمانی لەکاتێکدا دەرەوەی ماڵی کورد ئامادەبوو بێ ناوماڵی کورد نا ئامادەبووە و بەپێچەوانەوەشەوە&nbsp;
٦-کەوتنی ئەزمونی کۆمار و مەلیک لە ئەنجامی ڕێککەوتنی زلهێزەکان بووە لەسەر هاوسەنگی سیاسی و نەوت .&nbsp;
٧-هەرێمی کوردستان و خۆسەری ڕۆژئاوا ئێستا لەقۆناغێکی دژواری سییاسی و ئابوریدان و ناوچەکە ( لە دۆخی ١٩١٥ تا ١٩٤٨) دەچێت لە ململانێی نێوان بەریتانیا و فەرەنسا لەدابەشکردنەوەی نفوز لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام ئێستا ئەمریکا شەڕەکە بەڕێوەدەبات هەر ئەمریکاش شوێن و پشکی هەر زلهێز و میللەتانی ناوچەکە دیاری دەکات، بەڵام پێدەچێ دابەشکردنی ئەم جارە جوگرافی نەبێت بەڵکو ئیداری و سیاسی بێت زۆر گرنگە کورد بتوانێ باش لەدۆخەکە تێبگات و دژی شەپۆل مەلەنەکات چونکە ئێستا ئەمریکا پرۆژەی خۆیی هەیە گرنگە کورد بزانێ چون لەتەک ئەو پرۆژەدا مامەڵەدەکات .&nbsp;
٨-خاڵێکی دیکەی هاوبەشی هەر چوار ئەزموونەکە کە بوەتە هۆی خستنی دوانیان ( کۆمار و مەلیکیەتی شێخ محمود) و لاوازکردنی ئەزمونی ئێستای باشور و ڕۆژئاوا جگە لەپیلانگێڕی دەرەوەی ماڵی کوردی ناتەبایی ناو ماڵی کورد گورزێکی کەمەرشکێن بووە لەهەر چوار ئەزموونەکە، بۆیە دەبێ بزانین ئەوەی ئێستاش دەگوزەرێ لە ناوچەکەدا ڕێکەوت نیە ڕێککەوتنە بۆیە چارەنووسی ئێمە گرێدراوە بەوەی چۆن لەناو ئەو ڕێککەوتنەدا جێگای خۆمان بکەینەوە، ئەم جێکردنەوەش لەخۆڕا نابێ وەک بەڕێز کاک مسعود بارزانی لەئیتالیا ووتی، ( ئەگەر خۆت هەبیت خەڵکیش دەبێت ) بوونی خۆشمان پەیوەندی بە تەبایی ناوخۆ مانەوە هەیە جگە لەتەبایی هیچ ناگاتە فریامان کە لە دڕندەکانی ناو ئەمجە نگەڵستانە بمان پارێزێ . &nbsp;
&nbsp;&nbsp;&nbsp;

رێکەوت نیە رێککەوتنە

رەوەند ئەحمەد

بابەتی خودڕەخنەیی، شیکار و ڕاڤەی پڕۆسەیەکی هونەری؛ چەندین ساڵە لە زانکۆکانی دونیادا ئەخوێندرێت و یەکێکە لە وانەکانی نێو بواری زانستە مرۆیی و پیشەییەکان.
بە بڕوای من، ئەکتەر و شانۆکاری کورد ئەوەندەی سەرقاڵی ئەوەیە لە پشتەملە و نائەخلاقییانە لەسەر دەرهێنەر و شێوازی کارکردنی قسە بکات، ئەوەندە ناتوانێ زانستییانە لەسەر پڕۆسەی کارکردنی خۆی بدوێت. منیش لافی ئەوە لێنادەم زانستی بدوێم، بەڵکو هەوڵدەدەم لەم دەروازەیەوە سەرنجەکانی خۆم دەربارەی نمایشەکەمان بخەمە ڕوو.
دەقی ‘ڕۆمیۆ و جولیێت’ی ‘ویڵیام شێکسپیر’ لە ڕووی بوونیادەوە و وەک سەرجەم دەقەکانی دیکەی وی؛ لە ٥ پەردە پێکدێت. ئەم بوونیادە یەکێکە لە خەسڵەتەکانی شانۆی ‘کلاسیکی ئێلیزابێس’ (ئینگلتەرا).
تێما بنەڕەتییەکان لە شانۆنامەی ڕۆمیۆ و جولیێتدا، بریتین لە: خۆشەویستی و مەرگ. ئەم شانۆنامەیە لە ڕووی چنینەوە هەندێک هێڵی لاوەکیی دیکە لەخۆ دەگرێت کە هەڵگری تێماگەلێکی دیکەن و شانبەشانی تێما بنەڕەتییەکان خۆ دەنوێنن، وەک: دەسەڵات، شەڕ، ئاشتەوایی، هێز، هاوڕێیەتی، جوامێریی و هتد…
ڕۆمیۆ و جولیێت و ئەو دەقانەی دیکەی شێکسپیر کە لە دواتردا دەیانووسێت، خاوەن زمانێکی شیعرییە کە بریتییە لە شێوازی ‘بەیتی سپی’ (Blank verse). بەیتەکان لە دەقەکانیدا کێشدارن، بەڵام بێ سەروان. زۆربەی بەیتەکان لە شانۆنامەی ڕۆمیۆ و جولیێتدا، لە ٥ بڕگەی ئیامبیکی ڕیتمدار پێکدێن Rhythmic Iambic pentamete. 
“ئیامبیک ئەو ناوەیە کە بەو شێوازە ڕیتمە دراوە لە دەقەکانی شیکسپیردا”
شێکسپیر لە نێوەندی سەرهەڵدانی هەر تێمایەک لە نێو دەقەکانیدا، وەک: خۆشەویستی، ڕق، ئیرەیی، شەڕ، بەرەنگاریی، بەرپابوونی ئاشتی و هتد، یان دەرکەوتنی پاڵەوانان و کارەکتەرە خانەدانەکان لە شانۆنامەکانیدا، بە شێوازی بەیتی سپی گوزارشت دەکات و دەگێڕێتەوە. وەلێ شێوازی گۆکردن و دەربڕینی وشە لە هەرکام لە دەقەکانی شیکسپیردا، بنەما و مەرجی سەرەکییە بۆ بەرجەستەکردنی کارەکتەرەکانی وی کە ئەکتەر دەبێت ئاشنایان بێت.
‘فازیل جاف’ وەکو دەرهێنەر و ڕاهێنەری ئەکتەر؛ لەم کارە شانۆییەدا پەیڕەویی لە شێوازی ‘شانۆییانە’ یان ‘شانۆواندن’ (Theatricality) دەکرد؛ لەتەک پەیڕەوکردنی بنەمای جووڵە لای ‘مایەرهۆڵد’ لە پەیوەند بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵ کە لە دواتردا ئاماژەیان پێدەدەم.
بوونیادی شێوازی شانۆواندن لە شانۆدا؛ وابەستەیە بە تێکشکاندنی هێزی ئەو وەهمەی لە پەیوەند بە واقعەوە لەسەر شانۆ بەرهەمدێت، بەو مانایەی ئەم شێوازە شانۆییە سەرقاڵی هۆشیارکردنەوەی بینەرە لەوەی کە لەپێشیان دەگوزەرێ، پێیان ڕادەگەیەنێت: ئەوەی دەیبینن شانۆیە، مرۆڤەکانیش ئەکتەرن و ‘ڕۆڵ’ دەگێڕن.
لە شێوازی شانۆواندندا، مامەڵەکردنی ئەکتەر لەتەک ڕۆڵەکەیدا، پێچەوانەی ئەو سیستمەی ‘ستانسلاڤسکی’یە کە (لە ئاستە سادەکەیدا) پێی وایە: ئەکتەر لەڕێی سرووش، غەریزە، هۆشیاری نائیرادیی، بەگەڕخستن و کەشفکردنی تەکنیکی دەروونیی و هتد… دەگاتە ‘هەست’ی کارەکتەر. 
بە مانایەکی دی، گوزارشتکردن لە هەستە ناوەکییەکانی کارەکتەر؛ لە میانەی پەیڕەوکردنی 
شێوازی شانۆواندندا، دەبێتە هۆی پەکخستنی ئەو 
پەیوەندییە ڕاستەوخۆیە کە ئەکتەر لە نێوان بینەر و شانۆکەدا سازی دەکات. واتە لەم شێوازە شانۆییەدا، پێگەی بینەر لە پاسیڤەوە دۆگۆڕێ و بەرگێکی ئەکتیف دەپۆشێت، بەمەبەستی دەربڕینی بۆچوونەکانیان لەهەمبەر ئاڕاستەکردنی ڕووداوەکانی نمایشەکە. ئەمەش بەو واتایە دێت کە میتۆدی ‘هەست’ی ستانسلاڤسکی بۆ بەرجەستەکردنی کارەکتەر؛ لە میانەی پەیڕەوکردنی شێوازی شانۆواندندا، جێگای نابێتەوە.
بنەمای جووڵەی ئەکتەر لەم نمایشە شانۆییەدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ژێرخانە تیۆرییەی ‘مایەرهۆڵد’ کە پێی وایە جووڵە دەبێت دابەشبکرێت بۆ ٤ ڕەهەند:
١- ئامادەکاریی بۆ کردار (Oktaz).
٢- کردار بۆ پاڵپشتیی مانا (Pacil).
٣- کۆتایی کردارەکە (Stoika).
٤- وەستان یان کۆنتڕۆڵکردنی کردار (Tormos).
جووڵەی ئەکتەر لەم نمایشەدا پێش دەربڕینەکان دێت، تاوەکو گوزارشت لە مانای وشە بکەن. واتە پێش دەربڕینی هەر وشەیەک؛ دەبێت جووڵەیەکی پاڵنەر ئامادەیی هەبێت بەو مەبەستەی ئەکتەر سەرنجی بینەران بەدەستبێنێ و گوزارشت لە مانای ئەو وشەیە بکات کە دەریدەبڕێت.
لەم نێوەندەشدا، هەستە ناوەکییەکان هەتا ئەندازەیەک ساکار دەبنەوە؛ کە ئەکتەر دەشێ بۆ هەر دیمەنێک لە دەقدا؛ هەستێک هەڵبژێرێت؛ کە لەگەڵ ناوەڕۆکی ئەو دیمەنەدا (لە ڕووی تێماییەوە) یەکبێتەوە و بیکاتە ناونیشان بۆ دیمەنەکە، بۆ نموونە: 
پەردەی یەک، دیمەنی یەک
(تووڕەیی).
لێ ئەکتەر ناتوانێ پشت بە پانتایی هەستە ناوەکییەکان ببەستێ بۆ گوزارشتکردن لە چرکەساتە جیاوازەکان لە میانەی ڕۆڵبینیندا، بەڵکو ‘جەستە’ دەبێتە یەکەمین و بەهێزترین ئامڕاز بۆ بەرهەمهێنانی مانا لەم شێوازە شانۆیەدا.
وەلێ ئیدراک و هەستی ئەکتەر، لەوە فراوانترە کە مەحکوم بکرێت بە گوزارشتکردن لە یەکێک لەو هەستانە.

خودڕەخنەیی و نمایشەکەمان (ڕۆمیۆ و جولیێت)

قادر حسێن

جیرۆڵد پۆستی شارەزا و پسپۆڕی ئەمریکی لە شیکارکردنی سایکۆلۆجیای سەرکردەکانی جیهاندا، پێى وایە کە سەرکردە چۆن پێویستى بە بوونى شوێنکەوتە و خەڵکانێک هەیە کە پێشەوایەتیان بکات، خەڵکانى شوێنکەوتەیش برسین بۆ بوونى سەرکردەیەک و پێویستیان بە کەسێکە (سەرکردەیەکە) کە شوێن پێى هەڵگرن و دوای بکەون و بیکەنە ڕەمز و بت‌(صنم) بۆ خۆیان، لە دیدى (پۆست)دا ئەم خواستى شوێنکەوتنە بۆ سەرکردە لە لایەن شوێنکەوتەکانەوە، لەوەوە دێت کە گەل یاخود خەڵکانى شوێنکەوتە لەو کۆمەڵگایانەدا کە قەیران و کێشەى گەورەیان هەیە عەوداڵى کەسێکن کە ببێتە فریادڕەس (منقذ) بۆیان و ڕزگاریان بکات لەو کێشە و قەیرانانە، لەو پێناوەشدا گەل و شوێنکەوتە سەرکردە دڵخوازەکەیان(کە هەندێک جار لە ڕاستیدا بودەڵە و هیچ لە باردا نەبووە) سەرپشک دەکەن و خۆیانى تەسلیم دەکەن، سەرەنجام ئەمە دەبێتە سەرەتایەک بۆ دروست بوونى کەسێتیەکى لاواز بە نیسبەت شوێنکەوتە و کەسێتیەکى بەهێز بە نیسبەت سەرکردەوە و پەیوەندیەکى جەدەلى لە نێوان ئەو دوو کەسێتییەدا دروست دەبێت و هەریەکەیان پشت بەوى تریان دەبەستێت، لێرە بە دوا ویست و ئیرادە و عەقڵى گەل و شوێنکەوتە بە شێوەیەکى سەیر تێکەڵ بە ویست و ئیرادە و عەقڵى سەرکردە دەبێت و سەرکردە کۆنتڕۆڵى ئیرادە و عەقڵى شوێنکەوتوانى دەکات و لە جیاتى ئەوان بیر دەکاتەوە و بڕیار دەدات.
پۆست بڕواى وایە لاوازى و پەرتیی کەسێتى شوێنکەوتە دەبێتە هۆى دەرکەوتنى سەرکردەى کاریزمى و بەهێز، کەسێتى لاواز هەمیشە بە شوێن سێبەرێکدا دەگەڕێت تا لە پاڵیدا هەست بە ئارامى بکات و لە جیاتى ئەو ئەرک و فەرمانە قورسەکان بگرێتە ئەستۆ و بیر بکاتەوە و بڕیار بدات(ئەمە لە کاتێکدا لە ڕاستیدا وا نییە و بۆی هەیە عەقڵی کەسێکی سادەی کۆمەڵگە لە عەقڵی سەرکردە باشتر کار بکات و بڕیاری کەسێکی پەراوێزخراو لە بڕیاری سەرکردەیەک دروستتر بێت لانی کەم لە کۆمەڵگەی ماندو و دواکەوتودا)، بۆیە لە دیدى کەسی شوێنکەوتە(تابع)دا هەمیشە سەرکردە کەسێکى نموونەیى و میسالیەو لە هەموو کەس زیرەک تر و بە توانا تر و ئازاترە، گەر بە زمانى بیرکاريش قسە بکەین، کەسی شوێنکەوتە(تابع) هەمیشە خۆی وەک (صفر) و سەرکردەی وەک ژمارە(1) دێتە پێشچاو، بێ گومان صفریش لە پاڵ یەکدا نەبێت هیچ بەها و ئەرزشێکی نییە.
بە واتایەکی تر ئەوە زیرەکی و بوێری و بە توانایی و کارزانی(محنک) و دانای(حکمە)ی سەرکردە نییە ئەوی لە ترۆپکی دەسەڵاتدا داناوە، بەڵکو هۆکاری ئەمە لاوازی کەسێتی و کەمئاوەزی و بێ غیرەتی گەل و شوێنکەوتەی ناهۆشیارە، هەر بۆیە لە دیدی پۆستدا دەکرێت سەرکردە دەبەنگێک(احمق) بێت لە بەرگی دانایەکدا و ترسنۆکێک بێت لە بەرگی قارەمان(بطل)ێکدا.
سەرچاوە: مرضى نفسيون يقودون العالم، جیرالد بوست.

سایکۆلۆژیایى شوێنکەوتە لە دیدى (جیرۆڵدپۆست)ەوە

عه‌بدوڵڵا  که‌ریم  مه‌حمود

حوکمڕانی دەسەڵاتدارانی حیزبە سیاسییەکانی کورد، لە پەرلەمان و حکومەت، پڕە لە کێشەی ئاڵۆز و داخراو و دژوار، پڕە لە جیاوازی نێوان جوگرافیای شارەکان، پڕە لە قەیرانی عەقڵی چەق بەستووی حیزبایەتی خێڵەکی و خانه‌واده‌یی و بنه‌ماڵه‌یی.
‌هاوڵاتیان له ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی نیشتمان، رۆژانە ئەو هەموو ململانێ نابەجێ و ناپەسەند و جیاوازی و دیاردە نەشیاوانەی ناو ئۆرگانەکانی، (مەڵبەند و لق) و (کۆمیتە و ناوچە)کانی حیزبەکان دەبین.
شەڕی ناو هۆڵی پەرلەمان و دەنگی ناسازی پەرلەمانتارەکان؟ چۆن بە مەزاجی عەقڵی حەکیمانەی سەرکردەی سیاسیی حیزبەکان، هەموو دەستوور و یاسای کایەکانی حکومەتی هەرێمیان لە بناغەوە هەڵتەکاند؟
ئه‌م سه‌رکردانه‌، دوور له‌ هه‌موو به‌هایه‌کی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و مرۆڤ و مرۆڤایەتی، بە عەقڵی نەرجسیەتی داخراویان، هه‌موو خەون و توانای لە بن نەهاتووی، گه‌نجی ئه‌م نیشتمانه‌یان خستە په‌راوێزه‌وه‌ و سڕیانەوە.
ده‌یان، سه‌دان، هه‌زاران، کادری (ئینیهازی و ماستاوچی و کاسه‌لێس و خائین و جاسوس) و هیچ له‌ بارا نه‌بوویان، له‌ هه‌موو ئۆرگانەکانی حیزب و کایەکانی په‌رله‌مان و حکومه‌تی هه‌رێم، به‌ پلان و بەرنامە و نەخشە و سیناریۆی جیا جیا دامه‌زراندووە.
ئه‌م ئه‌زمونه‌ی دەسەڵات دارانی کورد، به‌ پێی به‌رنامه‌ و نه‌خشه‌ و پلانی داگیرکه‌رانی نیشتمان، جینۆسایدێکی ترە، هه‌موو به‌هایه‌کی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و کلتووری کوردەواریان سڕییەوه.
ئه‌م سه‌رکردانه‌، لە ژیانێکی ئەوەندە رەفاهیەتدان، نە هەستیان ماوە، نە شعور، نەبەهای شکۆی 
ویژدانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی.
گێل ئاسا، بێ ئاگان، لە نەهامەتی و بێ بژێوی، تا سەر ئێسکی هاوڵاتیان، بوون بە هێڵی تەریب و لە خەڵک دابڕاون.
تەرازووی جیاوازی و غەدر و ناعەدالەتی، ژیانی حوکمڕانانی کورد و هاوڵاتیان، بە قەد دووری زەوی و ئاسمانە.
هاوڵاتیان بێزارن لە دەسەڵات، بە زەرویان دەزانن، خۆپەرستی و غروری سەرکردەکان، بە جۆرێک لە ژیانی رۆژانەیان دا رەنگ دەداتەوە، له‌ ناو خۆیان دا، کەسیان یەکتریان، خۆش ناوێت و دژی یه‌کترین.
گرێی سایکۆلۆجی ئەم دەسەڵات دارانە، ئەوەندە ئاڵۆز و دژوارە، پڕه‌ له‌ رق و کینه‌ و پاشقول گرتن و چاڵ هەڵکەندن بۆ یەکتریی.
سیناریۆ کانیان وەک کەشتیەکی تێك شکاوە، لە زەریای گەندەڵی دا، بە هەرەس و جینۆسایدی کورد، کۆتایی دێت.
ره‌فتاری سەرکردەکان و حوکمرانەکان، ئه‌وه‌نده‌ ناڕه‌وا و ناشرین و ناپه‌سه‌ندە، پڕە لە درۆ و فێل و لوت بەرزی و ناعەدالەتی و غەدر و شەرمەزاری.
دەیان که‌ناڵ و میدیای زەبەلاحیان، لەسەر ئێسک و پروسکی شەهیدان داناوە.
دەیان، سەدان رۆژنامه‌ نووسی‌ ماستاوچی و نووسەری دووفاق و ده‌رباریان، لە کۆمپانیای حیزبەکانیان دامەزراندووە.
رۆژانه‌ سه‌دان هه‌واڵ و راپۆرته‌ هه‌واڵ و به‌رنامه‌ی سه‌قه‌ت و پڕوپاگەندەی بێ سەرو بەر و درامای دۆبلاج کراوی، ئاست نزمی بێگانه‌، دوور له‌ داب و نه‌ریتی کۆمەڵگەی کورده‌واری، ده‌گەیەننە هه‌موو ماڵه‌کان.
به‌و هەموو کەناڵ و پروپاگەندە و به‌رنامە ئاست نزمانەیانەوە ئە‌وه‌نده‌ی تر، ژیانی گه‌نجه‌کانیان، تەم و مژاوی تر و ون کردووە.
ئەم حیزبانە، بە پێی مەزاجی سەرۆکەکانیان، قوڕمیشی کەناڵەکان و رۆژنامە نووسە، لەب لەبانەکان دەکەن، بۆ دژایەتی و شه‌ڕ و ململانێ‌ ناڕوا و نابه‌جێی یەکتریی.
له‌ که‌ناڵه‌ جیا جیاکانیان و له‌ شۆسیال میدیاکانیانەوە، شەڕیکی دەروونی ئاڵۆزی خۆیان، دوور لە هەموو رەوشتێکی کاری میدیا په‌خش ده‌که‌ن.
رق و کینه‌ و توندوتیژی و پاشقول گرتن و سیناریۆ و چاڵ هەڵکەندنەکانی خۆیان، دەگەیەننە ناو هەموو خانەوادە و ماڵەکان.
ئەمانە تەنیا نوێنه‌ری خانه‌واده‌ و بنه‌ماڵه‌کانی خۆیانن، هەموو بەرنامە و نەخشە و پیلان و پروپاگەندەکانیان، بە کاسه‌لێس و مه‌قاش و ماستاوچی و پەرپوتەکانیانی دەورەبەری خۆیان هەڵدەسوڕێنن.
دەسەڵات دارانی کورد، لە ئەزموونی 33 ساڵەی حوکمرانیان دا، نەیانتوانی ئەو جوگرافیایەی لە جەستەی باشووری کوردستان دابڕابوو، بخەنەوە سەر نیشتمان، مادەی(140)یشیان دۆڕاند.
چەند ساڵیکی تر، جوگرافیای (کەرکوک و سلێمانی و هەولێر و دهۆك)، بە مەزاجی عەقڵی حەکیمانەی حیزباتەتیان لە دەست دەدەین.
کوا دام و دەزگاکانی هەیمەنەی حکومەتی هەرێم؟ کوا دام و دەزگا خزمەت گوزارییە گشتییەکانی هاوڵاتیانیان، هەموویان کرد بە کەرتی تایبەتی، بۆ دەسکەوتی خۆیان، ئەوەندەی تر بژێوی هاوڵاتیانیان قورستر و دژوارتر کرد.
حوکمڕانانی کورد، بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی، ده‌یان، سه‌دان، کێشه‌ی سیاسیی و ئابووری و کلتوریی و ده‌روونی.
هاوڵاتیانیان لە مافە سەرەتاییەکانیان و بژێوی ژیانیان بێ بەری کردووە، که‌سێتی تاکی کورد یان بە جۆرێک هاڕیوە و تێک شکاندووە، تف لە رابووردوی خۆیان و حوکمڕانیان دەکەن.
بە هەموو پێوه‌رێکی (سیاسیی و دەستووریی و یاسایی و ئابووریی و مێژوویی و کۆمەڵایەتی و کلتووریی و دەروونیی).
دەسەڵاتدارانی کورد ، هۆکاری سەرەکی ئەم هەموو ئەم ستەمانەن، بە ئەمری واقع، جاش و مەقاشی داگیرکەرانن.
بۆ تراژیدیای نەهامەتی بۆ جینۆسایدی گەلەکەیان، ئەوەندە بێ چاو روون، دەست بەرداری کورسییە شەرمەزاریەکەیان نابن.

کورسی شەرمەزاریی

ئاری عومەر

شۆڕش بەرلەوەی لەسەر عەرزی واقع ڕووبدا، بەرلەوەی شەقامەکان سور بکرێن بە خوێن بەرلەوەی کۆشکەکان بکەونە بەر هەڕەشەو پەلاماری خەڵکانی برسی لە گیرفانی خەڵکدا ئەخەمڵێت لە گەرووی خەڵکدا لە دایک ئەبێت لە دزدانی ژنان و کچان و ڕۆڵەکانی ئەو وڵاتەدا چەکەرە ئەکات، شۆڕش بەرلەوەی لە شەقامەکانەوە هێرش بکاتە سەر دام و دەزگا و دامەزراوەکانی میری لە ناو یادەوەری ئینسان لە ناو خەیاڵاتی مرۆڤ ئەزمون و باڵادەستی خۆی بەدیدێنێت ئەوکاتە شۆڕش دروست دەبێت کە شکۆی مرۆڤەکان هەر ڕۆژەی، هەر چرکەی، هەر ساتەی لە ژێر تایتڵ و ناوێکدا لە ژێر هەڕەشە و مەترسییەکدا لە ژێر تایپێکی دڵ ڕەقانەی دەسەڵات خۆی دەکات بە ژیان و بونی ئینساندا 

‎‏‎ ئەو کاتە شۆرش ئەخەملێت کە مرۆڤەکان بە ناچاری بە زۆرەملێی دەکەونە ژێر ڕەحمەتیەکی ئابوری سەربەخۆ کە کۆی داهاتی نیشتیمان بۆ چەن کارەکتەرێک و بۆ چەن بارزگانێکی چاوچنۆکە, ئەو کاتە شۆرش ئەخەملێت کە داهاتی ولات وەکو میراتی کەسی بەسەر چەن گیرفانێکدا دابەش ئەکرێت ئەوکاتە شۆرش ئه‌خەملێت کە شارەکان لە چونێتی چینایەتی دادەمالرێن و جیاوازی نێوان چینەکان ئەرزو ئاسمان دەبێت ئەوکاتە شۆرش ئەخەملێت کە خەلکانێک لە کەشکەلانی فەلەک لە بنمیچی ڤێلایەکی ئاسمانیەوە سەیری زەوی دەکەن و خەلک گەلێکی هەژاریش لە کوچەو کۆلانەکان لە ژێر خێمەیەکی هەزار پینە کراو لە بن خانوچکەیەکی ژێر هەرەشەی باران و بومەلەرزەو لافاووڕەشەبا دەیانبات ئەوکاتە شۆرش ئەخەملێت کە مرۆڤەکان لەسەر بنەرەتی ناسنامە شوێنی نیشتەجێبون ناونیشانی خێزانی سەربون بەسەر خێل و عەشیرەتەکان ژیانیان پابەندی حیزبی نزیک لە کارەکتەرە سیاسیەکان ژیانیان دیاری دەکرێ ،
‎ئەوکاتە شۆرش ئەخەملێت کە هونەرمەندڕۆشنبیر نوخبەو دەستەبژێری کۆمەڵگا ناچار دەبن کۆڵان بە کۆڵانی بارەگاو دامەزراوە حیزبییەکان و ماڵی کەسایەتی و حاشیەکانیان بگەڕێن بۆ ئەوەی بژین، ئەوکاتە شۆڕش ئەخەمڵێت کە خانەنشینێک لە سەرەی موچەدا بە ناچارییەوە دەبێت پێڵاوەکانی بکات بە نۆرەی بەرکەوتنی موچە ئەوکاتە شۆڕش ئەخەمڵێت کە گەرووی خەڵک بخرێتە مەزادی ململانێی سیاسییەوە ئەوکاتە شۆڕش ئەخەمڵێت کە هێزەکان لەسەر قوتی خەڵکیش دەمەقاڵەو شەڕە دەنوک ئەکەن.
‎‏‎دوو هەفتەی ڕابردوو دوهەفتەی مەرگەساتی حەقیقی کوردە دوو هەفتەی چەرمەسەری و مەرگەساتی نەوەیەکە کە بونیادی شۆڕش و نیشتیمان و نیشتیمان سازیاندا ڕۆژی خەمناک و ماتەمینی ئەو نەوەیەیە کە بە پێڵاوێکی دڕاوەوە بە تفەنگێکی ژەنگاوییەوە لە شاخەکان سەرقاڵی خەبات و تێکۆشان بوون بۆ ئەوەی ڕۆژگارێک نیشتیمانێک بسازێنن بە سەر بەرزانەو شکۆمەندییەوە تێیدا بژین هەمان ئەو نەوەیە، هەمان ئەو تێکۆشەرانە لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا لە ژێر سایەی دەسەڵاتێکی کوردی کە خەون و خەباتی ئەوان بوو ..سوکایەتییان پێ دەکرێ شکۆیان دەشکێنرێ لێناگەڕێن لە نەورۆزدا بە گیرفانێکی پڕەوە ، لە سەیرانگاکان تێر تێر قاقا بۆ ڕابردووی خۆیان پێ بکەنن ئەو ڕۆژە شۆڕش هەڵدەستێت کە ئەو نەوەیە شکۆیان دەشکێ و لە سەرە گرتن و نۆبە گرتنی موچەدا کە شایستەیەکی ئەخلاقی و ئاکاری نیشتیمانی و مرۆیی خۆیانە دە خرێنە بەر لولەی تفەنگ.
‎‏‎ کۆی هێزە سیاسییەکانی کوردستان بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنەوە بەرامبەر ئەو دۆخە مەینەت بارە بەرپرسیارێتی ئەخلاقی و سیاسی گەورەیان لە ئەستۆیە بە تایبەتی ئەو هێزانەی کە لە دەسەڵاتن پارتی کە جومگە ئەساسییەکانی دەسەڵات و ئابوری سەربەخۆ و بانک و داهاتی نەوت و کۆی سەرچاوە داراییەکانی تری لەبەردەستە بەرپرسیاری یەکەمە لە گەیشتنی دۆخی خەڵکی کوردستان بەو ئاستە مەترسیدارەی ئێستا وەک چۆن ئەمڕۆ ئاماژە بەوە دەکرێت کە لە دوای ڕاپەڕینەوە هیچ کاتێک دۆخی ئابووری و بژێوی خەڵک لەو ئاستە مەترسیدارە نەبووە بەڵام بۆ وەستاندنەوە بە ڕووی ئەو قۆرخکاریو گەمارۆ ئابووریە خراوەتە سەر هاوڵاتیانی نیشتیمان و موچە خۆر بە تەنها بەرپرسیارێتیەکە بەرپرسیاری پارتی نییە بەڵکو بێدەنگ بوونی هێزەکان و نەبونی هەڵوێستی یەکلاکەرەوەو نەبونی سیاسەت و ستراتیژی یەکلاکەرەوە بۆ گێڕانەوەی شکۆ و کەرامەت بۆ ئاوڕ دانەوە لە گیرفان و نان و قوتی خەڵک مەترسیەکان و هەڕەشەکان لەسەر هەرێمی کوردستان زیاتر ئەکات هێزە سیاسییەکانی کوردستان ئەگەر بیانەوێ لەو دۆخە چەق بەستوەو ئابوری و سیاسیەدا دەربچن پێویستە لە نێوان دوو بژاردە خۆیان یەکلا بکەنەوە یان بژاردەی برسیکردن کە کابینەی ئێستای حکومەتی هەرێمی کوردستان سەرۆکایەتی دەکات یان کابینەی ڕێگریکردن لە برسیکردن

ئەوکاتەی شۆڕش ئەخەمڵێت!!!

کاوە شێخ عەبدوڵا

ڕێبین ساماڵ

ئاینی بانک لە ڕۆژئاوا و ئاینی خوێن و مانەوە لە ڕۆژهەڵات
کە باس لە "ئاین" دەکەم، مەبەستم ڕێوڕەسمە ئاینییەکان نییە، بەڵکو مەبەستم ئەو "بەها باڵایەیە" کە نەتەوەیەک یان دەسەڵاتێک یان تەنانەت کەسێک ئامادەیە هەموو شتێکی لەپێناودا بکاتە قوربانی، لەم دیدەوە، جیهانی ئەمڕۆ لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا دابەش بووە، جەمسەرێک کە "سەرمایە" وەک خوداوەند دەبینێت، پارە دەپەرستێت، و جەمسەری بەرامبەر "ئایدیۆلۆژیای ئایینی"ییە کە ئاینی کردووەتە قەڵغانی مانەوەی دەسەڵاتی خۆی، بەر لە خوێندنەوە تکام وایە تۆی خوێنەر ئەم بابەتە بە دژایەتی ئاین لێکنەدەیتەوە، قسەی من لەسەر ئاینی سیاسی و سەرمایەداری ڕۆژیاوایە کە هەردوکیان ئامانجەکەیان دەسەڵات و مانەوەیە، هەریەکەیان بە دید و تێڕوانینی خۆی، مرۆڤیان بێبەها کردووە، گەر لە من دەپرسیت نە پارە و نە هیچ ئایدۆلۆژیایەک لە مرۆڤ باڵاتر و گەورە تر نییە تەنانەت ئاینە ئاسانییەکانیش بۆ خمەتی مرۆڤایەتین، هیچیان شایەنی کوشتنی چۆلەکەیەکیش نین نەک مرۆڤێک، هەڵبەت تێڕوانینی من زیاتر پەروەردەیی و مێژووییە نەک لێکدانەوە و شرۆڤەی سیاسی، ئاواتەخوازم لە هیچ دۆخێکدا کەس نەبێتە قوربانی، نە ببێتە قوربانی بۆ ئایدیۆلۆژیا و نە ببێتە ئامێر بۆ بانکەکان.
“پەرستنی ژمارەکان لە ڕۆژئاوا و پەرستنی سێبەرەکان لە ڕۆژهەڵات”
لە ڕۆژئاوای مۆدێرندا، "پارە" و "بازاڕی ئازاد" بوونەتە تەوەری سەرەکیی ژیان، لە دنیای سەرمایەداریدا پارە تەنها هۆکارێکی ئاڵوگۆڕ نییە، بەڵکو بنەمایەکە کە شەرعییەت بە دەسەڵات دەدات بۆ هەر دەستدرێژییەک لە پێناو زیادکردنی سەرمایەکەیدا، تەنانەت جەنگەکان و ئاشتیش لەسەر بنەمای قازانجی ئابووری دادەڕێژرێن، ئەگەر شەڕێک زیانی دارایی هەبێت، کۆمەڵگەی ڕۆژئاوایی فشار دەکات بۆ وەستاندنی
“ئێران ئایدیۆلۆژیای شیعەگەری وەک ئامرازی دەسەڵات”
لە بەرامبەردا، مۆدێلی حوکمڕانی لە ئێراندا (دوای ١٩٧٩) لەسەر بنەمایەک دامەزراوە کە تێیدا "ئایدیۆلۆژیای شیعەگەری" لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەکی ماددی و نەتەوەیی و بگرە خودی باوەڕ ئاوێتەی تەواوی بەرژەوەندییە نەتەوایەتیەکان بووە، لەم جۆرە دەسەڵاتەدا، سزای ئابووری، برسێتی، و گۆشەگیریی نێودەوڵەتی و هەر فشارێکی دیکە وەک "تاقیکردنەوەی خودایی" و "خۆڕاگریی پیرۆز" وێنا دەکرێن، بە پێچەوانەی ڕۆژئاواوە کە پارە بڕیار دەدات کەی شەڕ بوەستێت و کەی دەستپێبکاتەوە، لە ئێران و هاوشێوەکانیدا، ئایدیۆلۆژیا بڕیار دەدات تەنانەت ئەگەر وڵاتەکەشیان وێران ببێت، نابێت پاشەکشە لە دروشمە ئاینییەکان بکرێت، مامەڵە کردن لەگەڵ ئەم جۆرە دەسەڵاتانەدا گەر سەر بە هەمان ڕەوت نەبیت ئێجگار قورسە و هیچ دەسەڵات و هێزێک ناتوانێت لەناوی بەرێت، نە بە کوشتنی دارودەستە و نە بەکوشتنی سەرکردەکانیان کۆتایی نایەت تەنانەت بە وێرانکردنی وڵاتەکەشیان، ئەوەی کە دەتوانێت بیسڕێتەوە تەنها پەروەردەیە کە ئەمە پڕۆسەیەکی خاوە و پلانی درێژخایەن و وردی دەوێت، خاڵێکی گرنگی تر ئەوەیە، لەم جۆرە دەسەڵاتانەدا سەرکردە وەک "وەلی ئەمر" دەبینرێت، کە دەسەڵاتەکەی لە خوداوە وەرگرتووە، بۆیە دەستبەرداربوون لە دەسەڵات، لای ئەمان وەک "کفر" و "شکستی ئایین" سەیر دەکرێت، لە لایەن خوداوە سزای توندی لەسەرە، ئامادەن زۆرترین قوربانی بە گەلەکەیان بدەن، بەڵام دەستبەرداری یەک وشە لە بیروباوەڕەکەیان نەبن.

لە نێو ململانێی ئەم دوو جەمسەرەدا مرۆڤ و مرۆڤبون لە کوێدایە؟
جیاوازییە گەورەکە لێرەدایە:
* لە دینی ڕۆژئاوادا مەبەستم (سەرمایەداری)ە کە جێی باوەڕی دینی گرتۆتەوە و بە جۆرێک وەک ئاین سەیری پارە دەکرێت تەنانەت زیرەکی و لێهاتویی تاکەکانتش بە بڕی سەرمایەکەی دەپێورێت، لێرە بە گشتی مرۆڤ وەک "بەرکار" و "هێزی کار" سەیر دەکرێت لێهاتوییەکانیشی بە پارە قیاس دەکرێت، لایەنە پۆزەتیڤەکەی ئەوەیە ئەگەر دەسەڵات نەتوانێت ژیانێکی ئاسایی بۆ هاوڵاتیان دابین بکات، سەرکردە و سەرۆک ئاسان دەستبەرداری دەسەڵات دەبێت یان لادەبرێت، بە پێچەوانەی سەرۆک و سەرکردەی ئایدۆلۆژیا ئاینییەکان کە هەم خۆیان و هەم شوێنکەوتووەکانیان وەک نوێنەری خوداوەند لە سەر زەوی خۆیان دەبینن .
* لە ئایدیایی دینی سیاسی ئێرانی و هاوشێوەکانیدا بە نمونە، مرۆڤ وەک "قوربانی" سەیر دەکات، ئەرکی مرۆڤ ئەوە نییە داوای خۆشگوزەرانی بکات، بەڵکو ئەرکی مرۆڤ ئەوەیە خۆی بکاتە قوربانی، فیدای ئەو ئامانجە ببێت کە دەسەڵاتە ئایینییەکە دیاری کردووە و واجبە لە سەری بە گیان و رۆحی قوربانی بۆ ڕێبازەکەی سەرۆک بدات لە پێناو دینی خودادا، لایەنە پۆزەتیڤیەکەی هەر بۆ دەسەڵاتە و میللەت ناچارە بەرگەی هەموو قەیرانێک بگرێت و لە هیچ دۆخێکدا چانسی گۆڕینی سەرۆک و سەرکردەی نییە تەنانەت بە مردنی سەرۆکیش، هاوشێوەیەکی دەبێت بە جێگرەوەی و هیج گۆڕانکارییەک ڕونادات .
زۆر بە کورتی و بە باوەڕی من، بۆ ئیمەی کورد زۆر گرنگە، لەوەی کە ئێستا هەمانە، زۆر زیاتر گرنگی بە پەروەردە بدەین، تا نەوەکانی ئایندەمان لە هەردوو جەمسەرەکەی دنیا دوور بن، لە هەمان کاتدا ستراتیژیانە بتوانن مامەڵە لەگەڵ دونیادا بکەن و خۆیان بگونجێنن، لە ڕوی فکریشەوە نە پارە بکەنە خودای خۆیان، نە ڕێگە بدەن مێشکیان بە ئایدیۆلۆژیای ئاینیی سیاسی بشۆرێتەوە.

ئاینی بانک لە ڕۆژئاوا و ئاینی خوێن و مانەوە لە ڕۆژهەڵات

ئاراس ئیبراهیم

لە سەد ساڵی ڕابردوودا بنەماڵەی بارزانی وەک نوێنەری کورد لە لایەن وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و سۆڤێتەوە سەیرکراون ئەویش بە چەند هۆکارێک کە گرنگترینیان گوێڕایەڵی بنەماڵە و شکست هێنان بە تەواوی هەوڵەکانی کورد بە ڕاکردن و ئاشبەتاڵ ئەویش بە پیلانی بێگانە، هەر ئەمەش وایکرد نەوە دووای نەوە لەسەر خۆسەپێنی و تاکڕەوی بەردەوام بن و لە پێناو مانەوە و بەردەوامی دەسەڵاتیان هەرشتێک گەل پێی ناخۆش بێت بیکەن. 
لەباشوری کوردستاندا دووای ڕاپەڕینی گەلی باشور و راونانی بەعسی فاشیستی دۆستی بارزانی، بە شاهیدی سەرکردەکانی باشور پارتی دیموکراتی کوردستان هاتونەتە سەر سفرەی حازرو دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست بێگومان ئەمەش پاش نزیکبونەوە لە توانەوە لە ٣١ی ئابدا و باوەش کردن بە سەدامی دیکتاتۆردا کە خودی ئەو باوەشە گەرمەی مەسعود بارزانی و سەدامی دیکتاتۆر شاهیدە بۆ ئەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان داش عێراق، دۆستی بەعس بووە...!! 
پاش ڕوخانی ڕژێمی بەعس کورد لە باشوری کوردستان و بە دیاری کراوی پارتی دیموکارتی کوردستان-عێراق بە بێ بونی هیچ ستراتیجێک چونە بەغدا و بونە هاوبەشی حکومەتێک کە هیچ گەرەنتیەک نوبوو بۆ مافەکانی کورد لە عێراقی بەناو فیدڕالدا، پاشان بارزانی پاشاکشەی کرد بە سەرکێشی کردن ڕیفراندۆمی ئەنجامدا و هەرخۆشی پاڕایەوە کە سنورەکانی لێدانەخەن لەکاتێکدا بە چەند کاتژمێرێک پێش ڕیفراندۆم وەها فوی تێکرابو کە حسابی بۆ کەس نەدەکرد پاش شکست کاری لەسەر ناسیۆنالیستی کورد کرد، بەجۆرێک لە باتی هەوڵدان پێکەوە ژیان و برایەتی کورد نەتەوەکانی تر وەک بنەما بۆ بەدەست هێنانی پشتیوانی کوردی کردە دوژمنی تەواوی پێکهاتەکان لە عێراقدا پاش قۆرغکردنی تەواوی جومگەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستاندا بونە بنەماڵەیەکی تاک ڕەو خۆسەپێن و پێچەوانەی ئەو دیموکراسیەتەی کە ئەمریکا و ئەوروپای دۆستیان وێنایان دەکرد بونە حکومەتێکی تاک ڕە و خۆسەپێن و گیا لەسەر بنجیخۆی ڕوویەوە جارێکی تر و هێندێک حسابی بۆ ڕەئی یەک بەشەر نەکرد، تاگایشتە ئاستی بەرەو ڕوخانی ئەم قەوارەیە لەسەر دەستی بنەماڵەی بارزانی. 
بنەماڵەی بارزانی بەخواستی خۆیان کەوتنە گیانی سامانی ئەم وڵاتە و هەڕاجیانکرد، بە جۆرێک سامانی ئەم وڵاتەیان خستە خزمەتی خۆیانەوە کە بچوک و گەورەیان کردە ملیاردێر و گەنج و هاوڵاتیانی ئەم هەرێمەش ئاوارە و دەربەر و هەژار کەوتن، لە کاتێکدا نەوت و گاز هاوڵاتیان خاوەنی ڕاستەقینەی ئەو سامانەن بەڵام بنەماڵەی بارزانی بۆخودی خۆیان قۆرغکرد و گرێبەستێکی نهێنی ٥٠ساڵەیان لەگەڵ تورکیادا واژۆکرد کە تەنها خودی خۆیان دەیانزانی چی تێدایە، وەک بازرگانێکی نەزان سامانی ئەم هەرێمەیان بە قاچاغ برد و خۆیان پێ دەوڵەمەندکرد ئێستاش کە بنەماڵەی بارزانی کابینەکەیان گەیاندۆتە لێواری ڕوخان سەرزەنشتی هەموان دەکەن کەبۆچی هێندە بێباکن؟! 
هاوشێوەی باشووری کوردستان لە ڕۆژئاوای کوردستانیش پارتی دیموکراتی کوردستان داش سوریا کەوتە خزمەتی داگیرکارییەکانی تورکیاوەو دژی کوردان کە ڕووبارێک خوێنیان داوە ئەنەکەسەی دامەزراند و لەسەر بودجەی باشور وبە خواستی ئەردۆغانی ئاغای دژایەتی خۆسەری ڕۆژئاوای پێکردن، ئێستاش لە پیلانی تورکیادایە دووای کشانەوەی لە سوریادا پارتی دیموکارتی کوردستان داش عێراق سوریا بکاتە جێگرەوەی خۆی لەو هەرێمە داگیرکراوانەی کە لەژێر دەستی داگیرکەری تورک و چەتەکانی سەر بە تورکیادان، کردنەوەی بارەگای دەزگای بە ناو خێرخوازی بارزانی لە عەفرین و دنەدانی چەتەکانی سەر بە تورکیا بۆ کۆمەڵکوژی لە چوارچێوەی هەمان پیلاندایە کە تورکیا دایڕشتووەو دەیەوێت هاوشێوەی باشور پارتی شەڕی ناوخۆیی دروست بکات ئەو ئەزمونی ڕؤژئاواش هاوشێوەی باشور لێبکات کە بۆ ئەمەیان ڕەنگە ئێسقانەکانیشی ورد بکات. 
هەرچی تایبەتە بە باکوری کوردستان و تورکیا لەکاتێکدا کۆی گشتی ئەندامانی ناگاتە ١٠٠هەزار کەس دەیەوێت بەربەرەکانێی نزیکەی ٢٠ ملیۆنی کوردی تێگەیشت و لە سیاسەتی پارتی بکات، لە کاتێکدا ئەم جۆرە لە سیاسەت کەسانی تێگەیشت و خۆیانی لەقەرە نادەن بەڵام سەرکێشی کاری هەمیشەیی ئەم بنەماڵە ووابەستەبونیان بە داگیرکەرانەوە وای کردووە کە هەمیشە لەچوارچێوەی بیری تەسکی ناسیۆنالیستیدا خۆیان ببیننەوە، هاوکات وا وێنای دەکەن کە سیاسەتی جیهان بنەمالەی بارزانی ڕێکی دەخەن لە کاتێکدا جگە لە بنەماڵەیەکی خۆسەپێن و بازرگان هیچ شتێکی تر لە هەگبەکەیاندا نەبووە تەنانەت وا بیردەکەنەوە کە کورد لە هەرچوار پارچە و جیهان کۆیلە و گوێڕایەڵیانبن ئەگەر وانەبن تیرۆرستن!!!
ئەوەی جێگەی ترسە بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان داش عێراق، سوریا، تورکیا، ئێڕان بۆتە ماخۆلان بۆی ئەوەیە کە ترسی بەدیلی هەیە بەهۆی ئەوەی کە نەیانتوانیوە دەستەمۆیەکی گوێڕایەڵی ئەوروپا و ئەمریکابن و تەنها و تەنها کاریان لەسەر بیری تەسکی خۆسەپێنی و مانەوەی بنەمالە کردووەو پێیان بە سەر هەموو پیرۆزییەکانی نەتەوە و نیشتیماندا ناوە، بۆیە لە ئێستادا خۆری پارتی و بنەمالەی بارزانی لە ئاوابونی یەکجارەکی نزیک بۆتەوە

خۆری بنەماڵەی بارزانی لە ئاوابونیدایە؟

سالار مەحمود

ئەوەی کە بەناو شۆڕشگێڕەکانی شاخ لە پاش ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی ۱۹۹۱ کردیان و دەیکەن، کت و مت لە ڕەفتاری بەرپرسانی ئەوکاتەی شۆڕشی ئەیلوول دەچێت کە لە میانی چوار ساڵی ڕێکەوتننامەی ۱۱ی ئازارداو هاتەنەوەیان بۆ شارەکان کردوویانە.
شۆڕشگێڕەکانی شاخ، لەپاش ڕاپەڕین و هاتنەوەیان بۆ شارەکان، ئەو وێنەیەیان گەورەتر کردو باشتر نەخشاندیان کە لێپرسراوانی شۆڕشی ئەیلوول لە چوار ساڵی ئاشتی ڕێکەوتننامەی ۱۱ی ئازاری ساڵی ۱۹۷۰ دا کێشایان.
کاتێک ڕێکەوتننامەی ۱۱ی ئازاری نێوان حکومەتی عێراقی ئەوکات و شۆڕشی ئەیلوول ڕاگەیەنراو مەلا مستەفاو سەددام حسەین واژۆیان کردو سەرانی شۆڕش لە شاخەوە هاتنەوە ناو شارەکان، دەستیانکردە بازرگانی و خۆ دەوڵەمەندکردن و زۆرینەیان بوونە قۆنتەراتچی، ڕێک وەکو ئەوەی بەناو شۆڕشگێڕەکانی شاخ لەپاش ڕاپەڕین و هاتنەوەیان بۆ شارەکان دەستیان پێکردو ئێستاش بەردەوامن.
جیاوازی ڕەفتاری شۆڕشگێڕەکانی شۆڕشی ئەیلوول و هاتنە خوارەوەیان لە شاخەکانەوە بۆ ناو شارەکان لەو چوار ساڵەی ڕێکەتننامەی ۱۱ی ئازاردا لەگەڵ هاتنەوەی شۆڕشگێڕەکان لەپاش ڕاپەڕین، ڕەنگە هەر ئەوە بێت کە بازنەی بازرگانی و شێوازی بازرگانییەکەیان و جۆری دزییەکەیان جیاوازە.
 شەهید ڕێباز کە خۆی کارەکتەرێکی ناو شۆڕشی ئەیلوول بووەو لە بەشی دارایی مەکتەبی عەسکەری شۆڕشدا بووە، لە کتێبی " قەندیل بەغدای هەژان"دا، باس لە ڕەفتاری بەرپرسانی شۆڕشی ئەیلوول دەکات لە چوار ساڵی ڕێکەوتننامەی ۱۱ی ئازارداو ئەو دیمەنانەی کە ئەو باسیدەکات هەمان دیمەنی ڕەفتاری بەشی زۆری بەرپرس و شۆڕشگێڕانی شاخە لە پاش ڕاپەڕینی ساڵی ۱۹۹۱. 
 شەهید ڕێباز لەکتێبی " قەندیل بەغدای هەژان"دا دەڵێت:" پاش چەند مانگێک لە مۆرکردنی ڕێکەوتننامەی ۱۱ی ئازار، بەرە بەرە لێپرسراوانی شۆڕش بڕواو متمانەی خەڵکیان لەدەستداو زۆربەیان کەوتنە سەر پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان، لە جیاتی ئەوەی هەموو هێزو توانای خۆیان تەرخان بکەن بۆ خزمەتکردنی خەڵکی کوردستان و ئەو زەرەرو زیانانەی کە لە ڕابردوودا لە کوردستان کەوتبوو پڕی بکەنەوە، کەچی بە پێچەوانەوە زۆربەیان کەوتنە کارکردن بۆ پڕکردنی گیرفانی خۆیان بەڕێگەی ناشەرعی، هەندێکیان بوون بە قۆنتەرات چی، سەیارەی مارسیدسیان لە کوێت دەهێنا بە پارەیەکی هەرزان.
حکومەت بڕیاری دابوو کە هەموو ئەو خانووانەی لەشەڕدا سووتاوون چاکیان بکاتەوە، هەندێک لە کاربەدەستانی شۆڕش پارەکەیان وەرگرت و هەندێکی بەنیوە ناچڵی دروستکراو پارەکەی تریان بۆ خۆیان خەرجکرد".
نووسەری کتێبی" قەندیل بەغدای هەژان"، ڕەفتاری بەرپرسانی باڵای ئەوکاتەی شۆڕشی ئەیلوول زیاتر ئاماژە پێدەدات و دەڵێت:" بەهۆی شۆڕش و باری نا ئاسایی کوردستان زۆربەی گوندەکان بێ قوتابخانەو نەخۆشخانە بوون، کە کاتێک بڕیار دەدرا قوتابخانەیەک بۆ گوندێک دروست بکرێت، هەر زوو لێپرسراوانی شۆڕش قۆنتەراتەکەیان دەگرت، قوتابخانەیەکی بێسەرو بەریان دروست دەکرد، لێپرسراوانی پەروەردەو موهەندیسەکان لەبەرئەوەی بێدەسەڵات بوون و چەکدار نەبوون، هەڕەشەیان لێدەکراو دەبوایە زۆر بە باشیش وەری بگرن، هیچ لە خەمی منداڵی کورددا نەبوون، بیریان لەوە نەدەکردەوە کە قوتابخانە گرنگی چییە".
شەهید ڕێباز ئاماژە بەوە دەدات کە لەمیانی ڕێکەوتنی ۱۱ی ئازاری نێوان حکومەتی عێراقی و شۆڕشی ئەیلوولدا، حکومەتی عێراق، لێپرسراوانی شۆڕشی ئەیلوولی بە پارەو ئۆتۆمبێل و قۆنتەرات چەشەخۆرکردووە، تاوەکو بیریان بەلای شۆڕشەوە نەمێنێ و زیاتر بیر لە بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان بکەنەوە.
شەهید ڕێباز کە بیست و شەش ساڵ لەمەوبەر لەشەڕی ناوخۆدا کوژرا، دەڵێت:" ئاڵۆزی کەوتە ناو شارەکان و کەس وەرەقەی کەسی نە دەخوێندەوە، داخی گرانم لەو فرسەتەدا پێشمەرگە پشتگوێخراو سوود لەو هەلە وەرنەگیرا تا ڕاهێنانیان پێبکرێت و فێری یاسایان بکرێن، وەک ئەوەی جارێکیتر پێوویستیان بە پێشمەرگە نەبێت".
ئەو زۆرتر دەربارەی پشتگوێخستنی پێشمەرگە لەو چوارساڵەدا لە لایەن بەرپرسەکانیانەوە باسدەکات و دەڵێت:" ئەو چوار ساڵەی مفاوەزات هەلێکی لەبار بوو بۆ ڕێکخستنی پێشمەرگەو باشکردنی حاڵ و گوزەرانیان و مەشقپێکردنیان و ئامادەکردنیان لە ڕووی فیکرییەوە بۆ ڕۆژی پێوویست، بە پێچەوانەوە هەر گوێیان بە پێشمەرگە نەدا، بۆیە پاش کۆتایی مفاوەزات و هەڵگیرسانەوەی شەڕ، پێشمەرگە گیانی شەڕکردنی بەهێز نەبوو، چونکە دەیزانی لە ڕۆژانی خۆشیدا چیلێکراوە".
وەکو نوسەری کتێبی " قەندیل بەغدای هەژان" باسیدەکات، مەلا مستەفا ئاگاداری ڕەفتاری بەرپرسان بووە، بەڵام توانای بەرپێگرتنیانی نەبووە، ئەو دەڵێت:" سەرۆک بارزانی هەموو ئەو کارانەی دەزانی، بەڵام ئەوەندە فراوان بوو بوو چارەسەرکردنی ئاستەنگ بوو، ئەگەر چاوی بارزانی دیار نەبوایە ئەو لێپرسراوانەی شۆڕش میللەتەکەیان دەخواردو بۆی دەردەچوون، ئیدریس بارزانی چەندین لێپرسراوی لەکار خست، بەڵام یەکگرتنی دزەکان زۆر بەهێز بوو".
سالار مەحمود

دزی و گەندەڵی لە 11ی ئازارەوە تا دوای ڕاپەڕین

عارف قوربانی

سه‌ره‌ڕای ئه‌و گوشاره‌ ناوخۆیی و هه‌رێمایه‌تییانه‌ی له‌دوای گشتپرسیی خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌ خراونه‌ته‌ سه‌ر پارتی دیموكراتی كوردستان و ده‌یانه‌وێ‌ به‌هه‌موو جۆرێك له‌ قاڵبی بده‌ن و رۆڵ و پێگه‌ی لاواز بكه‌ن، به‌ڵام هه‌ڵبژاردنی ساڵی رابردووی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق بۆ پارتی كردنه‌وه‌ی ده‌رگەی ده‌رفه‌ت بوو، كه‌ هاوكێشه‌كان به‌جۆرێك هه‌ڵگێڕێته‌وه‌، پارتی بكاته‌وه‌ به‌ كاره‌كته‌رێكی سه‌ره‌كی و یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌ له‌ بڕیاره‌كاندا، ئه‌ویش له ‌لایه‌ك به‌هۆی ئه‌و رێژه‌ و ژماره‌ كورسییه‌ی به‌ده‌ستی هێنا و له ‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ به‌هۆی جۆرێك له‌ وابه‌سته‌یی زۆرینه‌ی سوننه‌كان به‌ دونیابینی بارزانییه‌وه‌.
له‌وه‌ش گرنگتر بۆ پارتی، تێكچوونی ماڵی نه‌یاره‌ سه‌رسه‌خته‌كه‌ی بوو، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی هاوپه‌یمانێتیی هێزه‌ شیعییه‌كان و دابه‌شبوونیان به‌سه‌ر دوو ئاراسته‌ی ته‌واو دژ به‌یه‌ك، (مالیكی و سه‌در). به‌تایبه‌تیش به‌هۆی ئه‌وه‌ی هیچكام له‌و دوو به‌ره‌یه‌ش زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی به‌ده‌ستنه‌هێنابوو، ئه‌مه‌ش شانسێكی زیاتری دایه‌ پارتی كه‌ هه‌ردوو ئاراسته‌كه‌ی شیعه‌ روویان له‌ بارزانی بێت.
ئه‌وكات ده‌رفه‌تی زێڕین بۆ پارتی هاتبووه‌ پێش، به‌ خوێندنه‌وه‌ی وردی هه‌لومه‌رج و هاوكێشه‌كان، رۆڵ و پێگه ‌و كاریگه‌ریی هه‌ریه‌ك له‌ دوو ئاراسته‌كه‌ی شیعه‌، هه‌روه‌ها به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌ی له‌ دروستبوونی حكومه‌ت به‌ به‌شداری لایه‌كیان و ئۆپۆزیسیۆنبوونی لایه‌نه‌كه‌ی دیکە، له‌ به‌غدا دروست ده‌بوون، سوود و زیانه‌كانی بۆ هه‌رێمی كوردستان چی ده‌بوو؟ به‌تایبه‌ت به‌ ره‌چاوكردنی ئه‌وه‌ی هه‌رێمی کوردستان كێشه‌ی له‌گه‌ڵ كام لایه‌نیان هه‌بوو، له‌ داهاتوودا به‌ ئۆپۆزیسیۆنبوونیان كام ته‌ره‌فه‌یان ده‌بوونه‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر هه‌رێمی کوردستان و كامیان ده‌بووه‌ كێشه‌ بۆ به‌غدا. ده‌یتوانی ده‌ستكه‌وتی گه‌وره‌ بۆ هه‌رێمی كوردستان به‌دی بهێنێت.
به‌ڵام پارتی ئه‌مه‌ی نه‌كرد، بێخوێندنه‌وه‌یه‌كی ورد و بێهه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌رئه‌نجامه‌كانی، به‌ هاوپه‌یمانێتی له‌گه‌ڵ سه‌در، نه‌ك هه‌ر كارته‌ به‌هێزه‌كه‌ی ده‌ستی خۆی سوتاند، به‌ڵكو ده‌رفه‌تی دایه‌ ئێران و ته‌ره‌فه‌كه‌ی دیكه‌ی شیعه‌ كه‌ سزای هه‌رێمی كوردستان بده‌ن. له‌به‌رئه‌وه‌ی پارتی ده‌سه‌ڵاتداره‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان، هه‌موو سیاسه‌ته‌كردنێكی پارتی، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ ئاستی هه‌رێمایه‌تی و نێوده‌وڵه‌تیش بێت، ئه‌نجامه‌كه‌ی له‌سه‌ر خه‌ڵكی كوردستان ره‌نگ ده‌داته‌وه‌. هه‌موو دونیا ده‌زانێ‌ موشه‌كبارانكردنی هه‌رێمی كوردستان و ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی ئاراسته‌ی ده‌كرێن، كه‌ بووه‌ته‌ پێگه‌ و بنكه‌ی ئیسرائیل و نه‌یاره‌كانی ئێران، دوورن له‌ راستییه‌وه‌، ئه‌سڵی كێشه‌كه‌ هاوپه‌یمانێتیی پارتی بوو له‌گه‌ڵ سه‌در، هه‌روه‌ها هه‌موو ئه‌و رێكارانه‌ی له ‌لایه‌ن به‌ناو دادگەی فیدراڵییه‌وه‌ دژ به‌ هه‌رێمی کوردستان گیراونه‌ته‌به‌ر، هه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵوێستی پارتی له‌ پرسی سه‌رۆككۆمار و هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌ی بوو له‌گه‌ڵ سه‌در. 
ئه‌وه‌ی بۆ كورد گرنگ بوو له ‌دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی 10/10/2021، شكاندنی زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی بوو له ‌لایه‌ن شیعه‌كانه‌وه‌. هیچ پۆستێك بۆ كورد هێنده‌ی ئه‌وه‌ گرنگ نه‌بوو كورد كاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكردایا ئه‌و ناكۆكییانه‌ی ماڵی شیعی به‌و جۆره‌ به‌رده‌وام بوایە، كه‌ هاوپه‌یمانێتیی نێوان شیعه‌كان خۆیان نه‌بنه‌ زۆرینه‌یه‌ك‌ بتوانن له‌ڕێگه‌ی په‌رله‌مان و ده‌رچوواندنی یاساوه‌ ئامانجه‌ ستراتیجییه‌كانی "ته‌شه‌یوع" به‌ڕێوه‌به‌رن. ئه‌و درزه‌ی له‌نێوان به‌ره‌ی سه‌در و چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگی دروستبوو، نه‌ ئێران و نه‌ حیزبوڵڵای لوبنان نه‌یتوانی یه‌كیان بخاته‌وه‌. لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ یه‌كخستنه‌وه‌ی هێزه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌یانه‌ ئه‌وه‌ی بۆ داهاتووی كوردستان ده‌بێته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی مه‌ترسیدار. هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و درزه‌ له‌نێوان كوتله‌كانی شیعی له‌ په‌رله‌مان به‌س بوو وه‌ك جۆرێك له‌ دڵنیایی كه‌ لانی كه‌م بۆ خولێكی په‌رله‌مانی ستۆپ به‌ مه‌ترسییه‌كی ستراتیجی ده‌كرا، به‌ڵام پارتی لێره‌شدا هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی كرد.
كورد قسه‌یه‌كی هه‌یه‌ ده‌ڵێت (هه‌ڵه‌، به‌ هه‌ڵه‌ چاره‌سه‌ر ناكرێت) پارتی سه‌ره‌تا هه‌ڵه‌یكرد له‌نێوان سه‌در و چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگی، سه‌دری هه‌ڵبژارد، به‌ڵام له‌وه‌ش هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌تر ئه‌وه‌یه‌ دوای كشانه‌وه‌ی سه‌در، رێگەی رێككه‌وتنی له‌گه‌ڵ چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگی گرته‌به‌ر. ئه‌و رۆژگاره‌ی پێویست بوو له‌گه‌ڵ سه‌در نه‌بێت، له‌گه‌ڵ سه‌در چوون و ئه‌وكاته‌ی پێویست بوو له‌گه‌ڵ سه‌در بن، له‌گه‌ڵ مالیكی چوون. 
پارتی و به‌هۆی سیاسه‌تی پارتییه‌وه‌ هه‌رێمی كوردستانیش باجی ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌یان دایه‌وه‌، كه‌ به‌ره‌ی ئێرانیان فه‌رامۆش كرد، وه‌ك تۆڵه‌ كردنه‌وه‌ و سزای ئه‌وه‌ی پارتی كردی له‌ هه‌وڵی په‌راوێزخستنی ئێرانییه‌كان له‌ عیراق، ته‌نها شتێك كه‌ تاران و به‌غدا ماوه‌ بیكه‌ن، هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ هێز بنێرن و په‌لاماری سه‌ربازیی هه‌رێمی كوردستان بده‌ن. له‌ژێر هه‌ر پاساو و گوشارێكدابێت كاتێك سه‌در كشایه‌وه‌ و پارتی و سونه‌كانی وه‌ك نێچیرێك له‌به‌رده‌م كه‌ڵبه‌ی نه‌یاره‌كانیان به‌حێهێشت، نه‌ده‌بوو ئاوا به‌ ئاسانی پارتی و سوننه‌كان بێهه‌نگاوی كرداری پێشوه‌خته‌ بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی سه‌ر كورد و سونه‌، رێگەی ته‌سلیم بوون به‌ ئێران بگرنه‌به‌ر. 
ئێستا ئه‌وه‌ی پارتی و سوننه‌كان كردیان نه‌ك هیچ دڵنیایی و گریمانه‌یه‌ك نییه‌ بۆ كۆتایهێنان به‌ گوشاره‌كانی سه‌ریان، به‌ڵكو به‌ده‌ستی خۆیان دارێكیان دا به‌ده‌ستی چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگییه‌وه‌ تاوەکو تۆڵه‌شیان لێبكاته‌وه‌. به‌هیچ جۆرێك نه‌ده‌بوو پارتی و سوننه‌ وا به‌ ئاسانی رێگه‌ بده‌ن په‌رله‌مان كۆببێته‌وه‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی شوێنی په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌در، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یان نه‌كردایا هێزی ئێران ته‌نیا ئه‌و رێژه‌یه‌ بوو وه‌ك (په‌كخه‌ر) ده‌ستیان پێوه‌ گرتبوو. سه‌در كاتێك پارتی و سوننه‌كانی به‌جێهێشت، چه‌كێكی به‌هێزی پێبه‌خشین كه‌ بتوانن وه‌ك كارتێكی به‌هێز به‌كاری به‌رن بۆ چه‌سپاندنی داخوازییه‌كانیان، ئه‌و چه‌كه‌ش كۆبوونه‌وه‌ی په‌رله‌مان بوو بۆ سوێندخواردنی شوێنگره‌وه‌كانی سه‌درییه‌كان. پارتی و سوننه‌ ده‌یانتوانی به‌ په‌كخستنی په‌رله‌مان چۆك به‌ چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگی دابده‌ن، سازشی زۆری پێبكه‌ن، چونكه‌ شوێنگره‌وه‌ی سه‌درییه‌كان به‌شی هه‌ره‌ زۆریان ئه‌ندام و نزیكه‌كانی چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگین و له‌پێناوی ئه‌وه‌ی 60 بۆ 65 كورسی په‌رله‌مانیان زیاد بكات و رێگەی ئه‌و زیادكردنه‌ش به‌ ده‌رگەی پارتی و سوننه‌دا تێپه‌ڕێت، هیچ گومانی تێدا نییه‌ ئاماده‌ی باجی گه‌وره‌ بوون. 
پارتی و سوننه‌كان ئه‌م چه‌كه‌ به‌هێزه‌شیان خراپ به‌كاربرد. هه‌رچه‌نده‌ ده‌گوترێت رێككه‌وتن له‌نێوانیان هه‌بووه‌ و گوایه‌ به‌شێك له‌ مه‌رج و داخوازییه‌كانیان له‌لایه‌ن ئێران و چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگییه‌وه‌ په‌سه‌ند كراون، به‌ڵام ئه‌زموونی رابردوو ئه‌وه‌ی بۆ سه‌لماندووین هیچ رێككه‌وتنێكی پێشوه‌خته‌ به‌بێ ره‌خساندنی زه‌مینه‌ و هه‌لومه‌رجی پێشوه‌خته‌ی جێبه‌جێكردنی، له‌ عێراق و به‌دیاریكراوی له‌گه‌ڵ شیعه‌دا جێبه‌جێ‌ ناكرێت. كورد به‌ ئیمزای تاڵه‌بانی و بارزانی رێككه‌وتنی چوارقۆڵی له‌گه‌ڵ شیعه‌ ئیمزاكردبوو، له‌ پێكهێنانی هه‌موو كابینه‌كانی شیعه‌شدا رێككه‌وتنی دیكه‌ له‌نێوان كورد و شیعه‌ هه‌بوون و له‌ كارنامه‌ی كابینه‌كانیشدا جۆرێك له‌ پابه‌ندێتی جێبه‌جێكردنیان ده‌خسته‌ڕوو، به‌ڵام به‌ كردار ئه‌وه‌ی روویداوه‌ پێچه‌وانه‌ی رێككه‌وتنه‌كان بوون. 
هه‌مووان ده‌زانین دادگەی فیدراڵی چۆن به‌كار ده‌برێت، لانیكه‌م ده‌بوو پارتی دڵنیایی ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستبهێنایا كه‌ بڕیاره‌كانی دادگە دژ به‌ هه‌رێمی کوردستان پێشوه‌خته‌ هه‌ڵبوه‌شێنه‌وه‌، ئه‌وكات ده‌رگەی بۆ ئه‌وه‌ بكردایه‌ته‌وه‌ كه‌ 65 ئه‌ندام بچێته‌ سه‌ر ژماره‌ی كورسییه‌كانی چوارچێوه‌ی هاوئاهه‌نگی، به‌ڵام ته‌نیا به‌ گفت و به‌ڵێنی كه‌سانێكی چه‌ندین جار تاقیكراوه‌ كه‌ بێبه‌ڵێنن، مه‌علوومه‌ هه‌ر قسه‌یه‌ و ئه‌حمه‌د موختار واته‌نیش "قسه‌ ناچێته‌ گیرفانه‌وه‌"، نەک مەرج و داواکارییەکانی جێبەجێناکرێن، دواجار بڕیارەکانی بەغدایشی بەسەردا دەسەپێندرێت. بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئێستا پارتی كردوویه‌تی وه‌ك ئه‌نجامی سیاسه‌تێكی هه‌ڵه‌، په‌تێكه ‌و به‌ده‌ستی خۆی خستییه‌ گه‌ردنی خۆی، به‌هۆی ئه‌و وابه‌سته‌بوونه‌ی كوردستانیش به‌ پارتییه‌وه‌، په‌ته‌كه‌ له‌ ملی خه‌ڵكی كوردستان ده‌ئاڵێت.

پارتی په‌تی خسته‌ گه‌ردنی خۆی

ماریا سامی

ئێمە دوو مرۆڤین تەنھا داوامان ئەوەیە لە ماڵێكدا بژین وەبەیەكەوە خێزانێك دروست بكەین زیاتر نا ئەگەر پارێزەر بم یا دادوەربم داوا دەكەم ئەو مارەیی و بڕە نەمێنێت كە (كچ -ژن ) ی پێ دەكڕدرێت! 
ئەگەر كوڕ یا پیاو بم ھیچ كچێكم ناوێت كەداوای مارەیی یان پێشەكی و پاشەكی دەكات .چونكە ھەندەی گوێم لێ دەبێت كوڕان ناتوانن دەست بخەنە دەستی كچێك ئەگەر پارەیەكی باش یان دابینكردنی ژیانێكی باشی نەبێت ،بۆیە دەبێت ئەوكوڕە تائەوكات ڕایكێشێت ئیتر بەھەر دەردێكە دیارنیە چۆن ؟! بەڵام دەبێت پارەیەكی باشی ھەبێت ئەوكات دەتوانێت بڕیار بدات كچێك ھەڵبژێرێت.
ئەگەر كچ بم و لە جێی ئەوان بم بڕیار نادەم ھاوسەری كوڕێك بم ئەگەر داوای ھاوسەر بوونم دەكات بەپارەوسەروەت و ئیشوكار خۆی ھەڵئەسەنگێنێت .
كچ ئەبێت بزانێت كاڵا نیە مرۆڤە وەدەبێت ئەو بڕیارە وابدات كەمامەڵەی مرۆڤی لەگەڵ دەكرێت نەك بەچاوی كرین و فرۆشتن سەیربكرێت .
ھەڵبەتە ئەوقسانەی لەسەروە كردم ڕەنگدانەوەی بیروفیكری خۆمەو قازانجم لێی كردوە ئیتر ڕائیەكان و فیكرەكان جیاوازن من كەبڕیارم دا ھاوسەرگیری بكەم تەمەنێكی بچوكم ھەبوو تەنھا (١٩) ساڵان بوم بەڵام قبوڵم نەبوو ھیچ مارەییەكم ھەبێت نە پێەشكی و نە پاشەكی ئەوی بۆمیان كرد بەنیشان دوای دووھەفتە دامەوە ئەوقەرزەی بۆ كاتی ڕۆژی ھاوسەرییەكەم سەرف كرابوو تەنھا ملیۆنێكیش بوو ھەر خۆم سلفەی زەواجم كرد و پارەكەم دایەوە نەمھێشت لە دوو ھەفتەزیاتر قەرزداری ھیچ كەسێك بین 
زۆریش سەر بەرزترم لەوانەی بە( ھەزاران— سەدان — دەیان) پێشەكی و پاشەكیان ھەیە ھیچ ڕۆژێك نەبووە شانازی بەو ئەقڵ و تێگەیشتنەی خۆمەوە نەكەم ! 
ھاوسەرم تائێستاش منەتی پێیەتی و وەكو سەردێرێكی جوان بۆ ئەو بابەتە لە زۆر كات و شوێن باسی ئەكات و لە كردەوی ڕۆژانەی زۆر لەبەرچاویەتی و لەبیری نەكردوە
وەمامەڵەی لەگەڵم وەكو مرۆڤێكە نەك خزمەت كار 
تائێستاش بەیەكەوەین ئەگەر ڕۆژێكیش نەگونجاین 
ھەر ئامادەم وەكو دوو مرۆڤ لەیەكتری داببڕێین و ھیچ پاشەكیەك وەرنەگرم چونكم خۆم بە مرۆڤ دادەنێم دەتوانم دوای ئەوەی لەشوێنێك وەستام دوبارە دەست پێبكەمەوە
ئەمە ڕای من و ھەڵبژاردنی ھاوسەر بۆ ژیانم بەوشێوە بوو ئێوەش ئازادن چۆن بڕیار لەسەرباسێكی وا ئەدەن ..

بەڵێ مەرجی ھاوسەرگیریەكی باش ئەمانەن

یونس راوی

ڕاوێژکاری بافڵ تاڵەبانی، لە ماڵپەڕی تایبەتی خۆی دەڵێت، "قوربانیکردن لە ڕۆژانی جەژندا نەریتێکی بتپەرستییە، قوربانی و سەربڕینی ئاژەڵ هیچ تاوانێک ناسڕێتەوە."
یونس ڕاویی، ڕاوێژکاری بافڵ تاڵەبانی، دەشڵێت، "خودا بە هیچ جۆرێک فەرمانی بە قوربانیی نەکردووە، خودا گۆشت و خوێنی ئاژەڵی ناوێت."
دەقی نووسینەکەی:
قوربانیکردن وەک نەریتێکی بتپەرستی
خوێنى ئاژەڵان تاوانەکان ناسڕنەوە، کەسێک مافى خەڵکى خواردووە، سنوورى ئازادى ئەوانى دیکەی بەزاندووە، نغرۆى درۆ و دووفاقییە، دەیەوێت لە رێگاى سەربڕینى ئاژەڵان پاکانە بۆ پێشینە تاوانەکانى بکات! مەگەر ئەو نازانێ خودا زۆر لەوە گەورەترە خوێن و گۆشتى ئاژەڵانى لە مرۆڤ گەرەک بێت. قورئان لە سورەتى (ئەلحەج) ئایەتى "٣٧" دەفەرموێت "لن ینال الله لحومها ولا دماؤها ولکن یناله التقوى منکم.." واتە "قەت گۆشت و خوێن ناگات بە خودا، بەڵام خۆپارێزى ئێوەى پێدەگات.." سا خودا بە هیچ جۆرێک فەرمانى بە قوربانیکردن نەکردووە. ئەو فەرموودانەیش کە باس لە پایە و گەورەیى قوربانى دەکات، سەرلەبەریان پیشەسازى ئەمەوى عەباسین، بوهتانن بۆ زاتى پەیامهێن، تەنیا ئامانجیان بوژاندنەوەیە لە بازاڕی نیخاسەدا.

ڕاوێژکاری بافڵ تاڵەبانی: قوربانیکردن لە ڕۆژانی جەژندا نەریتێکی بتپەرستییە

هۆگر کەمال

ئەمڕۆ هەینی کە رۆژی پشوی هاوڵاتییانە، بۆ دەربڕینی خۆشی و تۆمارکردنی وێنە و ڤیدیۆ بە مۆبایلەکانیان لە نزیک دیمەنی جوانی سروشت و ئەو بەفرەی باریوە، هاوڵاتی و گەشتیارێکی زۆر رویان لە ئەزمەڕی جوان و مێرگەپان و شارباژێڕی دڵگیر کرد، بەوهۆیەشەوە ئاساییە ئاستەنگی هاتوچۆ دروست بێت، دوای ئەوەی دیمەنی ئاستەنگی هاتوچۆی ئۆتۆمبێلەکان لە میدیاکان بڵاوکرایەوە، خەڵکانێکی زۆر بە ئاستێکی نزمی هۆشیاری بە کۆمێنت قسەی نەشیاویان بەو کەسانە ئەوت کە چونەتە ئەو ناوچانە.
هاوڵاتییان غەرق بوون لە قەیرانی دارایی و گرانی دۆلار و گرانی بازاڕ و خواردەمەنی و کەل و پەل و نەبوونی ئاو و کارەبای پێویست و دڵەڕاوکێی سیاسی و چەندین بابەتی دیکە، ئەمە جگەلەوەی رۆژانە خەڵک هەواڵی کوشتن و گیانلەدەستدان بە روداوی هاتوچۆ و چەندین روداوی ناخۆشی دیکە لە رێگەی میدیاکانەوە دەبیستن، بەڵام خەڵکانێک بە هاوڵاتییانی رەوا نابینن کەمێک بە ئۆتۆمبێلەکانیانەوە پشوو وەربگرن و وێنەیەک لەناو بەفر بگرن، یەعنی پێتان وایە ئەبێت ئەگەر دۆلار گران بوو یان پارە کەم بوو یان کارەبا نەبوو، ئەبێت هاوڵاتییان لە ماڵەوە دانیشن و شین بگێرن بۆ ئەم دۆخە!!!!.
بەداخەوە خەڵکانێک دروست بوون لەسەر هەمووشتێک قسە ئەکەن و لە هەموو بابەتێک جنێو ئەدەن و هیچ شتێک بە هاوڵاتییانی ئەم مەملەکەتە رەوا نابینن، بەتایبەت ئەگەر بابەتێک پەیوەندی بەشاری سلێمانییەوە هەبێت.
من داوا لە خەڵکی ئازیزی کوردستان ئەکەم، هەر دەرفەتێکیان بۆ رەخسا بڕۆنە دەرەوە و لەناو سروشت یان لەناو بەفر و جوانی وێنە بگرن و دڵخۆشی دەرببڕن، لەکوێ پێتان خۆش بوو هەڵپەڕن و چێژ لە ژیان وەربگرن و سوپاسی خوای گەورە بکەن بۆ ئەو نیعمەتە سروشتیانە و ئەو سروشتە جوانەی هەمانە، گوێ بەو خەڵکە دەرون نەخۆشانە مەیەن کە لە سۆشیال میدیا جنێو ئەدەن.
لێرەشەوە وەک هاوڵاتییەک بەو کەسانەی ئەمڕۆ چونە ئەزمەڕ و مێرگەپان و سروشتە جوانەکانی دیکەی کوردستان، دەڵێم یاخوا بەخۆشیتان بێت و لەشساغ و سەرفراز بن.

خەڵكێک دروست بووە هیچ بەخۆی رەوا نابینێت و لەسەر هەموو شتێکیش جنێو دەدات و قسەی نەشیاو دەکات

نەژاد نەجم

لەبەر ئەوەی بڵێن جەنابی سەرۆک خانەدانە؟
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە حاجی ڕاکانی پاڕێزگات ئەناردەوە بۆ ماڵ وازی لە پارێزگاریی دەهێنا !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە 35 ساڵ من فێستڤاڵی شانۆی شەقامم دەکرد بەناوی کوردستانەوە 35 وڵاتم دەهێنایە کوردستان و کەرکوکەوە !
جەنابی سەرۆک (35) دەفتەر دۆلار 35 منداڵی نەشتەرگەریت بۆی بکردایە لە مردن رزگاری بوایە باشتر نەبوو !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) یاریگای بچوکت لە قەزا و ناحییەکان دروست بکردایە باشتر نەبوو !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە ( 35) پێشمەرگەی بریندارت چارە دەکرد !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) سەیارەت بۆ کوڕی شەهید دەکڕی !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەرە (35) ناوەندی ئەدەبی و ڕۆشنبیریت دەکردەوە لە شار و قەزا و ناحییەکان.
جەنابی سەرۆک بەو ( 35) دەفتەر دۆلارە ( 35) جادەی قیرتاوت بۆ ئەو لادێیانە ڕادەکێشا کە بەهار دێت ئەڵی بۆ سەرمانگە پڕە لە چاڵ، خودا ئەزانێت چاڵی وای تێدایە ئەڵی زەڕە لێداوە !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە دەیان مزگەوتت دروست دەکرد! کاتی مزگەوتێک دروست دەکرێت ئەبی داشنی بۆ بکرێت و سواڵ و بەڕماڵ داخرێت !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەرە دۆلارە (35) یانەی کوردستان دەژێنیتەوە !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) خوێندکار دکتۆرای دەهێنایەوە لەم ئێران و مسر و وڵاتانەی دراوسێ!
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) گەنجت لەو یۆنان و بیلاروسیایە دەگەڕاندەوە باوەشی دایکی !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە هەموو ماڵی له کوردستان تۆپێکی یاری کردنمان پێ دەبەخشرا ئەمان وت دیاری سەرۆکە !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (350) پێشمەرگە و کارمەندی حکومەتەکەت لە قەرزاری مارکێت و ئەسواقەکان رزگار دەکرد !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەرە دۆلارە (35 ) تەکسیت بۆ (35) گەنجی داماوە دەکڕیی و دەتکردە خاوەن کار !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) فیلمی کورتمان بەرهەم دەهێنا !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) خەون و ئومێدی تاکی کوردیت بەدی دەهێنا !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (350) محاویلەی کارەبات بۆ ئەم گەڕەکە کوردیانەی ژێر دەست حاجی ڕاکان دەکری !
جەنابی سەرۆک بەو (35) دەفتەر دۆلارە (35) پیاوی باش و (35) ڕاپۆرتم لەسەر ئەنوسن کە (35) جارە موچە (500) هەزارییەکەم دەبڕن، چونکە ئەمە (35) جارەمینە هەرشەی بڕینی موچەکەم دەکەن لەبەر قسە و نوسینەکانم !
وەباقی وەسلام ......
نەژاد نەجم سەرۆکی ئەو فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییە شانۆیەی شەقام لە کەرکوک کە قەرزاری (35) کەسە لەسەر فێستڤاڵی شانۆی شەقامی کەرکوک کە هەڵگری ناسنامە و کەلتور و فەرهەنگ و شارستانییەت ومێژوی کوردییە.

جەنابی سەرۆک (35) دەفتەر دۆلارت بەخشییە یەکەمەکانی عێراق لەبەر چی؟

خالید سلێمان

د.شوان ئادەم ئەیڤەس

شرۆڤەکار؛ دەشێت کەسێک بێت کە زانیاریی گشتیی و پاشخانی ھزریی بەرفراوانی ھەبێت و لەبوارێکی دیارییکراوییشدا خاوەن شارەزایی یاخوود پسپۆڕیی وردبێت، واتە «لەھەموو بوارێکدا؛ شتێک بزانێت و لە بوارێکیشدا؛ ھەموو شت بزانێت.» ھەروەھا بەپێی کەرت و کایە جیاوازەکان؛ دەبێت جیاوازیی لەنێوان شرۆڤەکاری سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتیی و ...تد_دا ھەبێت، چونکە شارەزایی و پسپۆڕیی وردی ھەر بوارێک، پێویستیی بە ھۆشیاریی و تواناسازیی لە پێگەیاندنی شرۆڤەکاری تایبەتمەنددا ھەیە کە بەھۆیەوە دەرکەوێت و بناسرێتەوە. 

بەداخەوە ھاوشێوەی زۆر بوار و بابەتی دیکە؛ لەھەرێمی کوردستانی بندەستی عێراقدا دەرکەوتن و ناساندنی شرۆڤەکار بە فلتەرێکی زانستیی و پیشەییدا ناڕوات و نەڕۆشتووە. ھەربۆیە «شرۆڤەکاران» پێویستییان بە راھێنانی بەردەوامی بەھرە و تواناکانیان ھەیە. ھاوکات گرنگ و کاریگەرتر دەبن؛ ئەگەر لەبوارێکی دیارییکراودا بەپێی پسپۆڕیی یاخوود شارەزاییان جیابکرێنەوە و زەمینەی دەرکەوتن و ناساندنیان بەشێوازی جیاواز و بەرنامەرێژکراو لەو بوارەی خۆیاندا بۆ بڕەخسێنرێت.

خەوشی بەشێکی زۆر لەوانەی لە میدیاکانەوە وەک شرۆڤەکار دەناسێرێن زۆر و ھەمەجۆرە، چوونکە لە زۆر بواردا بەمەبەست بێت یان بێمەبەست بەبێ ئەوەی شارەزایی یاخوود وردیی پسپۆڕییەکانیان بە ھەند وەربگیرێت؛ بەکاردەھێنرێن. خاوەنی زانیاریی نوێ و خوێندنەوەی وردی دیاردە و دەرکەوتەکان نین و توانای پێکەوەبەستنەوەی پێدراوەکانیان سنووردارە و کەمتر دەتوانن ھەڵھێنجاندنی درووست بخەنەڕوو. لەھەمووی گرنگتر کەمترین گرنگیی بە ئیتیک و ئەتەکێتی قسەکردن و وەڵامدانەوە دەدەن و لەپەڕاوێزخستنی پرسیارە موحریجەکانیشدا دیبلۆماسیی نیین. زۆرجار بەبێ ھۆ؛ ھەڵدەچن و لەکۆتاییشدا خاڵ ناخەنەسەر پیت. ھێندەی بۆ خۆدەرخستن و دیکۆر و پڕکردنەوەی بۆشایی میدیایی بەکاردەبرێن، نیوھێندە بۆ لابردنی تەمی گوومان و روونکردنەوەی ئەو بابەتە بانگھێشتناکرێن کە لەسەری دەدوێن. 

لەرووی سیاسییەوە؛ کەمترین زەمینە بۆ پێگەیاندن و ھێنانەپێشەوەی نەوەی نوێی شرۆڤەکاران بەگشتیی و خانمان بەتایبەتیی رەخسێنراوە. لەرووی پۆشاک و رێکپۆشیی و زمانی جەستەوە؛ ھەست بەبێ سەلیقەییەکی زۆری ئەوانە دەکرێت کە بە «شرۆڤەکارانی حزب» ناسێنراون. بەتایبەت لەو دۆخانەدا کە حزب پێویستیی بە روونکردنەوەی پلان و کارنامەیەکی دیاریکراوی ھەیە، ئەمان ھێندەی لەرووی سۆز و بیرکردنەوەی تەسکی حزبییەوە بەرگریی دەکەن، نیوھێندە پشت بە داتا و ھێزی لۆژیک نابەستن!

لەبەر ئەوانە و دەیان ھۆکاری دیکە؛ کردنەوەی خوولی ھۆشیاریی بۆ تواناسازیی شرۆڤەکاران گرنگ و پێویستە. بەتایبەت لەبابەتگەلی وەک: شرۆڤەکار و پێویستیی ھۆشیاریی میدیایی، شرۆڤەکار و تایبەتمەندییە زانستییەکانی، شرۆڤەکار و گرنگیی زمانی جەستەی، شرۆڤەکار و کۆنترۆڵکردنی ھەڵچوونە دەروونییەکانی، شرۆڤەکار و درووست بەکارھێنانی زمان.

لەگەڵ ھەموو ئەوانەیشدا؛ زۆرجار زۆر دەرکەوتنی «شرۆڤەکار»ی بێتوانا و بێسەلیقە ھێندەی پەیوەندیی بە خراپی ھەڵبژاردەی میدیاکانەوە ھەیە، نیوھێندە پەیوەندیی بەو کەسەوە نییە کە زووزوو بانگھشتدەکرێت و لەکۆتاییشدا ھیچ تەمومژێک ناڕەوێنێتەوە!

شرۆڤەکار لەمیدیای کوردییدا!

پارتی کرێکارانی کوردستان، خاوەنی تۆڕێکی بەهێزی میدیایین، چەندین کادری باش و بەهێزی میدیاکارییان هەیە، لەو کادرانە دەناسم کە خاوەنی ئەزمونێکی ٣٠ ساڵەی کاری میدیایە، لەهەمانکاتدا ئەو حیزبەش خاوەنی، دەیان چەناڵی تی ڤی و سەتەلایت و ڕادیۆو چاپەمەنی و بڵاو کراوەیە، جگەلەوەی کە خاوەنی، چەندین چەناڵ و پێگەو هەژمارە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی (فەیسبوک، یوتوب، تویتەر، ئینیستاگرام، ڤی کەی ڕووسی و وویچاتی چینی، وەتس ئەپ و سیگناڵ و تێلیگرام و سناپچاتن)، ئەوان سوچێکی گەیاندنیان نەهێشتۆتەوە بە بۆشایی، هەتا پەیامی خۆیانی لێوە نەگەیەنن، چونکە خاوەنی پەیامی نەتەوەیی و خاوەنی قەزیەیی نیشتیمانی و مرۆیین، ئەوان گەرەکیانە بەهەموو شێوەیەک پەیامەکانیان بگات، ئەگەر بەتەنها بە یەک کەسیش بێت لەجیهان، پشوو درێژن و کار بۆ گەیاندن دەکەن.
 لەهەمانکاتدا خاوەنی گۆتەبێژ و پەیڤێنەرو ئاخڤێنەر و قسەکاری خۆیانن، دەبێت و دەکرێت، میدیاو میدیاکاری ئێمە، لەڕووداوە نەخوازراوەکانی سەر ئەوان، چاوەڕوان بێت، ئارامگر و هەناسە درێژ بێت، با ئەوان خۆیان لەڕێگای بەشی چاپەمەنی و بڵاوکردنەوەی خۆیان، هەواڵی گەشمردبوونی هەڤاڵان و کەسایەتییە سیاسییەکان و فەرماندەکانی نێو ئەو حیزبە ڕابگەیەنن، با ئێمەی میدیاکار، مامەڵەیەکی جیاواز لەتەک ئەو حیزبەدا بکەین لەچاو حیزبەکانی دیکەی کورد و نەتەوەکەمان، چونکە ئەوان دژمنەکەیان کە دووژمنی من و تۆیە، دژمنەکەیان کە تورک و سوپای تورکە، هیچ بۆشاییەکی ئاکار و ڕەوشتکاریی، نەهێشتۆتەوە بۆ ئەوەی دەستی بۆ نەبات و شەڕی کوردو پەکەکەی پێنەکات، لەو ڕوانگیەوە، ناکرێت کە ئەوان تورک، لەڕێگای میدیاکانیانەوە، هەواڵی گەشمردبوونی هەڤاڵێک بڵاو دەکەنەوە، میدیاو میدیاکاری ئێمەش، بیکەن بەشایی و لۆغان، یەکڕاست بەپەلە بەپەلە بگرنەوەو خێرا هەواڵی لەسەر دروست بکەن، ئەمە خزمەتکردنە بە دژمنانی کورد، دەبێت لەم جۆرە هەواڵانەدا، وەک چەناڵی الجزیرە کار نەکەین، دەبێت ئارام بگرین و وەک (بی بی سی) کار بکەین، با هەواڵ دوا بکەوێت لە وادەو کاتی خۆیی، بەڵام گرنگ ئەوەیە، ئامانجی گەیاندنی هەواڵەکە، شکێنەری شکۆیی تاکی کورد و مرۆڤیی کورد نەبێت و بەرزکارەوەی ورەیی سوپای دژمن نەبێت.

هەواڵی بەپەلەی گەشمردبوونی پەکەکە دامەبەزێنن

هێڤار محەمەد عومەر

بەڵێ براوەکان دەستیان کرد بە دابەش کردنی دەستکەوتەکانی دوای جەنگ هەر بۆیە بە ویستی ئەم زلهێزانە نەخشەیەکی سیاسی ئابوری نوێ لکێندرا بەیەکەوە ناوی نرا عێراق وە پادشایەکیان لە هائلەی هاشمی هێنا کە بە یەکەم پادشای عێراق دانرا ، ئەم عێراقە کە نەخشەیەکی ئێجگار ئاڵۆز و پڕ کێشمە کێشمە بە ویستی ئەم زلهێزانە نەخشەکەی دانرا لەسەر داواکاری ( مسس بێڵ ) کە خاتوون بوو وە نامەوێ بچمە قوڵایی مێژوو ، ڕاوێژکاری یەکەمی بەریتانیا بوو لە ساڵەکانی ١٩١٧ - ١٩٢٦ م، ئەم نەخشە ئاڵۆزە بە خۆڕایی ئاوا لە دایک نەبوو بەڵکو پلان و بەرنامەی بەریتانیا و وڵاتانی براوەی جەنگی جیهانی یەکەم بوو ، هەر بۆیە گەر بمانەوێت لە پێکهاتەی عێراق و عێراقیەکان بگەین ئەو ڕاستیەمان بۆ دەر دەکەوێت کە چەند ئاڵۆزە کە کورد و سونە و شیعە و کلدانی و ئاشوری و سریانی و صابئی و چەندین ئاین و نەتەوە و مەزهەبی جیاواز لە خۆ دەگرێت .
لێرەوە کێشەکان سەر هەڵدێنن چونکە بە دروست کردنی ئەم نەخشە سیاسیە لە نێو قوڵایی وڵاتانی بەهێز و پڕ کێشەی مێژویی و ئایدۆلۆژی و مەزهەبی و سیاسی و ئابوری وەکو عێراق کە ڕابەرایەتی سەرجەم شیعەکانی جیهانی دەکات وە پاشماوەی دەوڵەتی عثمانی لە تورکیا ی کەمالی لێ دروست کراوە و ئێستا ئیخوان و سوننە مەزهەب حوکمڕانی تێدا دەکات لەپاش ئەویش خەونی ئەنقەرە بۆ گێڕانەوەی هەژمونی دەوڵەتی عثمانیەکان لە ناوچەکەدا وە پاشان وڵاتانی کوێت ی داگیر کراو لە لایەن بەعسی ڕوخاوەوە وە عەرەبستانی سعودی کە لەلایەن بنەماڵەی ال سعودەوە حوکمڕانی دەکات وە خۆیان بە نوێنەر و ڕابەری ٳسلام و سوننەکان دەزانن وە لەگەڵ ئێران هەمیشە لە ململانێ و صراع و ئاڵۆزی ڕکابەرایەتیدان وە هەروەها سوریای هەڵوەشاوە کە لە ساڵی ٢٠١١ دوای بەهاری عەرەبی کە چەندین وڵاتانی عەرەبی گرتەوە وە بە هێز کۆتایی بە سیستمی دکتاتۆری وڵاتان هێنا وەکو مصر و لیبیا و یەمەن ، سەرجەمی ئەم فەرشە چنراوەیە کە هەر دەزویەک بە ڕەنگێک و لە شوێنێک چنراوە زۆر ئاستەمە یەک بگرێت ، لە دوای ٩/٤/٢٠٠٣ و پرۆسەی ئازاد کردنی عێراق وە دامەزراندنی عێراقی فیدراڵی نوێ کە عێراقێک بێت بۆ سەرجەم گەل و نەتەوەکان کە تیای دا دەژین لە سیستمی دیموکراسی لەسەر بنەمای تەوافقی دەستوور ، کە یەکەم دەستوری عێراقی نوێ نوسرایەوە و پەسەند کرا کە ببێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ عێراق و عێراقیەکان ، بەڵام لە ئەنجامی لاوازی سیستمەکە و گرژی و ئاڵۆزی و شەڕی مەزهەبی و ئاینی و ماڵی وێران ،لاواز بوونی پێگەی عێراق لە ناوچەکە و لە جیهاندا بە دوای خۆیدا هێنا .
بەڵکو نەخشەی سیاسی لە بار برا وە بە مردویی لە دایک بوو ، چەندین بزوتنەوەی نیشتمانی لە کورد و لە عەرەب و بزاڤەکانی تری عێراق و قۆناغی انقلاباتی سەربازی عێراق تاکو ئێستا بەردەوامە و گاریگەری هەر هەیە چونکە وڵاتانی زلهێز و داگیرکەر بە ڕاشکاوی هەژمونی خۆیان دەپارێزن و شەڕیش دەکەن بە بریکارەکانیان لەو ژینگە سیاسی و سەربازیە ئاڵۆزە نا سەقام گیرە کە ئەویش وای کردووە حکومەت و دەسەڵاتەکان لاواز بن لە ئاست ئەم هێزە اقلیمیانە کە هێندەی سەرقاڵی ڕازیکردنی دڵی دراوسێ شەڕانگێزەکان و بەرژەوەندیەکانیان لە عێراقدابن ئەوەندە سەرقاڵی هەستانەوەی پێگەی ئابووری و سیاسی و جغرافی و جیۆ سیاسی عێراق نین وە تێوە گلاون لەو هاو کێشە ئیقلیمیانە ، کە ئەمش بێگومان کاریگەری ڕاستەوخۆ دروست دەکات لەسەر ژیانمان و ئاستی بژێوی گەلانی عێراق لە ناوچەکەدا وە زیاتر ناسەقامگیری کردووە چونکە بیرمان نەچێت لەپاڵ ئەماندا وڵاتانی وەکو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە خۆی بە فریادڕەسی عێراقیەکان لەقەڵەم دەدات ، پاش دەرکردنی یاسای ڕزگار کردن یاخود "داگیر کردن"ی عێراق لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن کۆنگرێسی ئەمریکیەوە لە سەردەمی بیل کلنتونەوە سەرۆکی ئەوسای ئەمریکا و پاشان پرۆسەی ڕزگار کردنی عێراق لەساڵی ٢٠٠٣ لە لایەن جۆرج بۆشی باوکەوە کە لەسەر کۆماریەکان هەژمار دەکرێت عێراق ڕزگار کرا ، بەڵام چۆن و بە چی ئەو نەخشە عێراقەی کە تاکو ئێستاش پارتە سیاسیەکان لە ترسی هەژموون و کاریگەری وڵاتەکانی دەوروبەر ڕزگار نەبوون بەڵکو ئەوانیش جارێکی تر کار لەسەر بەهێز کردنی پێگەی شیعە و سونە و تورکومانەکان و لایەنەکانی تر کە تەنیا کوردە تاکو ئێستا توانیویەتی بەرگری لە شوناس و پێگەی دەستوری خۆی بکات لەو دەستورەی کە خۆی بەشێک بووە لە ڕزگار کردنی نەخشەکە و داڕشتنەوەی ، بەڵام ئایا توانیومانە دەستور وەکو خۆی جێبەجێ بکەین و مافەکانی کورد ضامن بکەین وە خاکی داگیر کراوی کورد لە عێراقێکی بەزۆر سەپێندراو بەسەر خەڵکی ناوچەکەدا بگەڕێنینەوە ؟ 
بێگومان وەڵامەکە ئاشکرایە چونکە ئەوە کورد نیە وە ئەو خواستەی نیە بۆ گێڕانەوەی هاوکێشەی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی وڵاتە زەبەلاحەکانی جیهان و ناوچەکە وە هەڵەی سیاسی کوردیش لەلایەن ئەوەوە بوو کە بوو بە ڕێگر و لەمپەر بۆ ئەم پرسە مێژووییە چ بە جێ به جێ نەکردنی ماددەی ١٤٠ لەلایەن کابینەکانی حکومەتی عێراقەوە وە پاشان ئەنجام دانی ڕیفراندۆم سەرەڕای هۆشداریە نێودەوڵەتیەکان له لایەن ئیلرسۆن لە ٢٣ ی ئەیلولی ٢٠١٧ بەڵام هەر ئەنجام درا و لێکەوتەکانی ئاشکرا و ڕوونە لای خوێنەری هێژا .
ئێستا عێراق دەتوانێت چی بکات چۆن کارتەکانی فشار بخاتە سەر دراوسێکان و لە ڕێگەی پەیوەندی دبلۆماسی و نێودەوڵەتیەوە فشار بخاتە سەر ئەو وڵاتانەی کە هۆکارن لە شکست هێنانی پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا و چۆن بتوانین عێراقێکی بەهێز و ئارام بونیاد بنێینەوە کە ببێتە مایەی سەرهەڵدانەوەی ڕۆح و انتمای نیشتمانی و مایەی خۆشگوزەرانی بۆ گەلانی عێراق ، بێگومان ژێر خان و سەرخانی عێراق هەموو کارتی فشارە .
پێگەی جوگرافیا و سیاسی عێراق و پاراستنی کلتور و ئاین و مەزهەب و چارەسەر کردنی کێشەکان و پێکهێنانی حکومەتێکی بەهێز و دەستوری باوەڕ پێ کراو حوکمڕانی بکات واتا کێشە لە دەستور نیە بەڵکو کێشە لە سیستمی سیاسی عێراقدا هەیە .

نەخشەی دوای جەنگ 

ئاسۆ عەبدولەتیف مەولود

نوێژ، وەک پەرستش و فەرزێکی ئاینیی و ڕۆحانیی لە ڕواڵەتدا ڕەگەزی ملکەچیی و خشوع و لاوازیی و تەسلیم و بێئیرادەیی بوە بەرامبەر خودایەکی خالق و بەدەسەڵات و قاهیر، هەرگیز نوێژ وەک نمایش و نیشاندانی دەسەڵات و جەبەروبی تاک و بەندەکان نەبوە لەسەر زەوی. فۆرمێکی کۆنی عورفی و دینیی بوە بۆ نیشاندان و خستنەڕووی پاڕانەوەو تەوبەو سازش و پەرستشی بێدەنگ بەرامبەر خودای تاک و توانا. لێ ئەوەی موقتەدا سەدر و لایەنگرانی چەند جارێکە بەکاری دەهێنن وەک خەباتێکی ئایدۆلۆژیی مەزهەبیی بەرهەڵستکاریی تەواو جیاوازو بە سیاسییکراوەو خاڵیی کراوەتەوە لە ڕۆحانیەتەکەی و وەک قوڵایی هێزو قودرەت و تەحەددا و پەرچەکردار بەکارهاتوە بەرامبەر بێتوانایی حکومەت و کۆتایی دەسەڵاتی سیاسی گەندەڵ !.
موقتەدا سەدر حکومەتی زۆرینەی نیشتیمانیی و ڕزگاری نیشتیمانی دەویست بەبێ ئەم نوێژە جەماعیەو بۆی نەچوەسەر، تەنانەت پەڕلەمانتارەکانی کشاندەوە بەخاتری خەونەکەی، ڕوانگەی توندی ڕەوتی سەدریی ئێستا سەرلەبەری دەستورو پەڕلەمان و حکومەتی کردۆتە ئامانج، عێراق کە پڕە لە پێكهاتەی جیاوازی نەتەوەیی و ئەتنی و مەزهەبی و دینی و تائیفیی، نوێژی بەکۆمەڵ و جوڵاندنی هەستی شەقام و نەستی ئاینیی هەرگیز چارەسەر نیەو ڕایناگرێ. ئەوەی ئەم پێكهاتە موزائیكی و هەمەجۆرەی راگرتووە دەستوورەو ئیدی وردە وردە بەیعەت و فەتواش شوێنی گرتۆتەوەو دەستورو یاساکان کاریان پێ ناکرێ و لەبری ئەوە دارولخیلافەی مەزهەبیی ئەمرۆ بە ڕوونی دەرکەوت، ئایا ئیتر ڕیفۆرم و چاکسازی و دیموکراسی و دەنگدان و خەباتی پەڕلەمانی چ سودێکی هەیە لەو مەعبەدخانەو مزگەوتخانە گەورەیەدا؟
نوێژەکە بەشێکی نمایش بوو بۆ ئەوەی کە سەدر هێشتا بەپێوەیە، دیوەکەی تری، بۆ ئەوە بوو بە شێوە میللی و نا فەرمیەکەی، گوتاری سەدریی لە عێراق بە درێژکراوەی گوتاری ئاینی و مێژوویی و خەلافەتگەریی ئیمامی حوسەینی کوڕی عەلی هەژمار بکرێت و شەرعیەتی پێبدرێت لە بری هەموو یاساو نۆرم و بەهاکانی حوکمڕانی. لەلایەکی ترەوە نوێژە سیاسیەکەی لایەنگرانی ڕێبەری ڕەوتی سەدر لە گەرمای ١٥ی تەموزی ٢٠٢٢ چەند دەلالەتێکی قوڵیی سیاسی و سۆسیۆلۆژیی هەیەو دیارترینیان.
هیچکات عێراقێکی نوێ لەدایک نابێت لەدەرەوەی ڕێنماییەکانی حەوزەی موقتەدایی و ئەو نوێژە سیاسیانەو بە دیاریکراوی لەسەر دەستی ئەو تایپە دەسەڵاتگەرەی شیعەی عێراق کە بەتەواوی دابەش بوون بەسەر کەمپەکانی عێراق و ئێراندا.
ئەمرۆ ١٥ی تەمموزی ٢٠٢٢ موقتەدا سەدر، لە ڕێگای شەقام و هەستی ئاینییەوە سەلماندی سوکانی دۆخی عێراقی هێشتا بەدەستەوەیەو بەبێ ئیمامی مەهدیش دەتوانێ نوێژی گەورەی سیاسی بکات و شەرعیەت بدات بە کۆکردنەوەی ئەنسارو ئەتباع و ئەولادو لایەنگرانی خۆی، دوور لە کامپی مەزهەبیی عەلی سیستانی.
تەواوی پرەنسیپە دەستوریی یاساییەکانی حوکمڕانی و مافەکانی دەنگدانی ١٠/١٠/٢٠٢١ی خستە ژێر عەبا ئایدۆلۆژیی و ئاینییەکەی خۆی و نەیارەکانیشی دوچاری بێئومێدیی کرد بۆ پێکهێنانی حکومەت بەتایبەت چوارچێوەی هەماهەنگی و بەرەی مالیکی و خزعەلی.
سەدر بەو دەخاڵە لاستیکی و دوبارەو سیناریۆئامێزە کە بەدەستی دوو، پێشکەشی کرد، دوبارە عێراقی نوێی لەقاڵبدا کە هێشتا لە چوارچێوەی ئەو دەقە دەستووریی و دیموکراسیەتە ساختە گیری خواردوەو پێی وتین ئەستەمیشە وەدیهاتنی مافی ئەوانیتر لەو فەوزاو پاشاگەردانییە بەتایبەتی بۆ گەلی کورد. 
سەدر لەو وتارەدا هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی نەکردە مەرج بەڵکو ویستی دوریان بخاتەوە لە کایەی سیاسی و بازرگانیی، بەڵام دەزانێ هێشتا لە دەرەوەی حەشدو سوپای نیزامی، سەدان سەربازگەی میلیشیایی خولگەی وەلائیەکان هەیەو مەترسین بۆ سەر پێگەکەی بۆیە داوای هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەکدارەکانی کرد،لەکاتێکدا یەکەم سەرکردەی شیعیی لەدەرەوەی سوپای نیزامیی عێراق کەسەربازگەی نایاسایی و میلیشیایی دامەزراند خودی موقتەدا سەدر خۆی بوو، کە سوپای مەھدی و لیوای رۆژی دوایی و سەرایا سەلام بوو کە بە زیاتر لە سیی هەزار سەرباز هەژمار دەکرێن، وادیارە موقتەدا ترسێکی زۆری هەیە لە گروپە چەکداریی و سەربازییە نهێنیەکان کە دەست و قاچی ببەستن و کۆتایی پێ بهێنن، هەربۆیە بەشداری مەراسیمە ملیۆنیەکەی نەکردو لە دورەوە پەیامە سیاسیی و ئاینییەکەی گەیاند.
ئەی کەواتە سەرد چیی دەوێت؟
مەرجەعیەتی ئاینی بەهێزو حکومەتێکی لاواز کە خۆی یاسای بۆ دەربکات و یاسادانەری بێت، یاساگەلێک خۆی دەری بچوێنێت لە نوێژی بەکۆمەڵ و لەدەرەوەی دەزگا دادوەریی و یاساییەکانی وەک پەڕلەمان و حکومەت و کاریشی پێبکرێت، تاشینی مەرجەعیەتی نوێی دینی لەبری سەید عەلی سیستانی کە ویسترا بەهۆی بەهۆی ئامادەنەبوونی ئیمامی مەهدییەوە نوێژەکە نەکرێت و وسوکی بکات لە شەقام و ڕای گشتی، کە ڕایانگەیاند نوێژ بەبێ ئیمام واجب نییە، بەوەش ڕوخساری ململانێ توندو شاراوەو ڕەسەنەکەی شیعە تەواو بەدەرکەوت.
دواجار کورد، لەو عێراقەو لەسایەی ئەو خەلافەتە مەزهەبیەدا، لە چوارچێوەی تێزو بیرکردنەوەکانی مەرجەعیەتی سەدرو سیستانیدا ئیتر بارمتەیە و ئاسان نییە دەرچوون لەو تەون و دیدگاو گەمە مەزهەبیانەو نابێت بکرێتە قوربانیی حەوزەو مەرجەعیەتەکان و سرودی دیموکراسیی و مەوتینی بڵێتەوە.

نوێژ، وەک فۆڕمێک لە ملکەچی یان دەسەڵاتگەریی !

لوقمان حەوێز

یەکەم، نیاندرتاڵەکان ژمارەیان زۆر کەم بووە:
کە باس لە جۆرەکانی مرۆڤی کۆن دەکرێت زۆربەمان وادەزانین ئەوانیش بە ژمارەیەکی زۆر و بە بەربڵاوی ژیاون لە زۆربەی ناوچەکان وەکو ئێمە بەڵام وانەبووە، بۆ نمونە بەپێی کۆمەڵێک لێکۆڵینەوە بە بەکارهێنانی mtDNA دەردەکەوێت لە باشترین کاتدا ژمارەی هەموو نیاندرتالەکان لەهەموو شوێنەکان بەیەکەوە لەهەموو جیهان لە 25 هەزار کەس زیاتر نەبووە، ئەگەر کەرەستە دۆزراوەکانیشیان بکرێتە پێوەر بۆ ژمارەی ئەوان ئەوا ژمارەی ئەوان لە 70 هەزار تێنەپەڕیوە لە باشترین دۆخدا، بەر لە 52 هەزار ساڵیش ژمارەیان بەخێرایی دەستی بە کەمبوونەوە کردوە تاوەکو بەر لە 40 هەزار ساڵ بەتەواوی قڕبوون لەهەموو ئەو شوێنانەی پێشتر لێیان دەژیان...
دووەم، مێشکی نیاندرتاڵەکان لە مێشکی ئێمەی هۆمۆسێیپیانەکان گەورەتر بووە:
لەبەر ئەوەی بە کێش و قەبارە نیاندرتالەکان هەندێک لە هۆمۆسێیپیانەکان گەورەتر بوون ئەوە ئاساییە، بەڵام ئەگەر تەنیا بەپێی پێوەری قەبارەی مێشکیان بووایە دەبووایە لە ئێمە زیرەکتر و سەرکەوتووتریش بوونایە، لێکۆڵینەوەکان لەم بارەیەوە دەڵێن ڕەنگە بەشێکی گەورە لە مێشکی مرۆڤی نیاندرتاڵ بۆ بینین تەرخان بووبێت و ئەوان چاویان تیژتر بووبێت لەهۆمۆ سێیپانەکان، بەڵام بەپێچەوانەی ئەوان بەشە هەرە زۆرەکەی مێشکی هۆمۆسێیپیانەکان بۆ بیرکردنەوە و بەراوردی کردن و سۆزداری و پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان بەکارهاتووە...
سێیەم، نیاندرتاڵەکان دڕندە و بێ بەزەیی نەبوون بەو شێوەیەی پێشتر وێنا دەکرا:
لە کتێبەکان و بڵاوکراوەکان کە دەگەڕێنەوە بۆ دەیەها ساڵ پێش ئێستا مرۆڤی نیاندرتاڵ بە بونەوەرێکی دڕندە و خۆخۆر ناوزەد دەکرا، بەڵام لێکۆڵینەوەکانی 25 ساڵی ڕابردو بەتایبەتی ئەو زانیاریە نوێیانەی کە تیمەکەی کامبریدج لە شانەدەر دەستیان کەوت پێمان دەڵێن کە نیاندرتاڵەکان بەزەییان هەبووە بۆ یەکتر و ئاگایان لە بریندارەکان و پەککەوتەکانی خۆیان بووە، مردوەکانیشیان ناشتوە و ئەوەش دور نیە ئاماژەیەک بووبێت بە هەبوونی هزری ئایینی و بڕوا بە زیندووبونەوە و ژیانەوە دوای مردن...
 چوارەم، ژیانێکی زۆر سەختیان هەبووە:
نیاندرتاڵەکان ژیانێکی سەخت و دژوار و پڕ مەترسیشیان هەبووە لەبەر کەمی خۆراکە ڕووەکیەکان لەسەردەمەکانی ئەواندا بەهۆی ساردی زۆر و چەرخە بەستەڵەکەکانی هەسارەی زەوی و هەروەها بەردەوام مەترسی ئاژەڵە دڕندەکانیان لەسەر بووە لەبەر زۆری ژمارەی ئەو ئاژەڵانە و بەربڵاوی هەبوونی ئەو ئاژەڵانە لەو کاتەدا، گورگ و کەمتیار و پڵنگەکان لەهەموو ئەو شوێنانە زۆربوون کە نیاندرتاڵەکانی لێ دەژیا...
وێنەکە هی دەم وچاوی دوبارە دروستکراوەی پیاوە نیاندرتاڵ Krijn ە کە بەر لە نزیکەی 70 هەزار ساڵ ژیاوە و ئێستا لە مۆزەخانەی Rijksmuseum.van.Oudheden لە شاری Lieden لە هۆڵەندا خراوەتە ڕوو، بەشێکی پەیکەرەکەی Kirjn لە ناوچەی Doggerland دۆزراوە کە ئەوکاتە بەستەڵەک بووە لە نێوان فەرەنسا و بەریتانیا وئێستا بەشێکە لە وڵاتی هۆڵەندا، لەبەر گەرمبوونی هەسارەی زەوی ئێستا زۆربەی شوێنەکە بە ئاو داپۆشراوە...

هەندێک زانیـاری دەگمەن دەربـارەی نیاندرتاڵەکان

عەبدولڕەزاق شەریف

جارێکیتر و لە ستونێکدا، نوسیبوم کە خۆشحاڵ نیم بەو روخان و پاشاگەردانییەی یەکێتی، وەک چۆن باخەوانێک دوای چەندساڵ خزمەتی باخچەیەک ئەکات، کەلێی دور ئەکەوێتە، بە ناخزمەتی و ناشرینی دارودرەختەکانی خۆشحاڵ نیە.
لەم نوسینەشدا، شوێنی ئەوەنیە کای کۆنی مەڵۆی ساڵانی پێشو بەبا بکەمەوە، ناکرێ نەشیڵێم کە ساڵی دوهەزاروحەوت لەرۆژنامەی ئاوێنەدا، لە وتارێکدا نوسیم (پێویستە هەمو مومتەلەکاتی یەکێتی و سەرچاوەی داهات و پارەکانی بزانرێت و بەئامادەبونی هەموان تەسلیمی لیژنەیەکی سەرۆکایەتی بکرێت).
دوای دوساڵ و لە کۆنگرەی سێ، بەئامادەبونی خۆی باسی مەرگی حەتمی مامجەلال و پاشاگەردانی دوای مردنی سکرتێری گشتیم کردو هەمان پێشنیازم وتەوە.
مەکتەبی سیاسی و کارگێڕ، لەجیاتی کارکردن بە پێشنیازەکانی ئێمە، غەزەبیان بەسەردا باراندین و تۆمەتی گۆڕانبونیان خستە پاڵمان و دورکەوتینەوە.!
دوای چەند ساڵێک و لەناو بزوتنەوەی گۆڕانیشدا، کاتێ هەمان باسی موڵکوماڵی بزوتنەوەکەمان بەنوسین و قسەی کۆبونەوەی جڤات کردەوە، تۆمەتی یەکێتیبونیان خستە پاڵمان و دورکەوتینەوە.
چاوچنۆکی و تەماحی پارەو دەسەڵاتی ماڵباتی نەوشیروان مستەفا بە پشتیوانی رێکخەرو خانەکەیان، بزوتنەوەو بیری نەوشیروان مستەفای بۆ هەتا هەتایە ناشت. بەهەمان شێوە ماڵباتی تاڵەبانی بە پشتیوانی مەکتەبی سیاسی و جێگرەکانی سکرتێر، یەکێتییان روخاندو بەم حاڵەی ئێستای گەیشت.
بزوتنەوەی گۆڕان سەرێکی گەورەی بێ جەستە بو! یەکێتی نیشتیمانیش جەستەیەکی گەورەی بێ سەر! بۆیە یەکەمیان کۆتایی هات و دوەمیان پاشماوەیەکی بەهێزی پەرتەوازە لە لەشکرو ئۆرگان و کادری سەر شەقامەکانی لەپاش خۆی جێهێشتوە.
ئەوەی ئێستا لەدادگایە باڤڵ و پەیڕەوی کۆنگرەی یەکێتی نیە! (هەروەک چۆن سبەینێش گەر دادگایی بزوتنەوەی گۆڕان بکرێت کوڕی نەوشیروان مستەفاو دەستورەکەی نادرێن بە دادگا) بەڵکو ئەوەی لە دادگای عێراقیدایە شکۆو کەرامەتی کوردو مێژوی شۆڕش و شەهید و قوربانییەکانێتی ..!
بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی کاری حیزبی، سیاسی و رێکخراوەیی، بۆ ئاسودەبونی ویژدان و خوێنی قوربانییەکانی ئەو مێژوە گەر بەڵێن بێت دادو داوەری بکرێت ! بەندەکانی دەستوری و یاسای عێراق و هەرێمی کوردستانمان پێویست نیە ! دروست ئەوەیە ( شۆڕشی نوێ ) بە بڕیارەکانی، پەیڕەوپڕۆگرام و گشت سەرکردە زیندو و مردوەکانیەوە لە ویژدانی گەلەکەماندا، دادگایی بکرێن. 
ئەو خۆڵەکەوەیەش ئەنجامی گەندەڵی و فەسادی حوکمڕانیەکەیانە، خۆیان کردویانە بەسەری خۆیاندا.

(ی ن ك لە دادگا)

هاوڕێ ئەحمەد

هەرگیز بیرت لەوە کردووەتەوە کە سزا بۆ بەسەر تاوانباردا دەسەپێنرێت؟ ئایا بۆ ئەوەیە تۆڵەى لێبکەینەوە یان بۆ ئەوەى بەو سزایە ئامۆژگارى بکەین و باشتر ببێت؟ گەر بریارە تۆڵەى لێبکەینەوە ئەوە ئێمە دەکەوینە ناو جەدەلى تۆڵەوە (ئینتیقام) و لە نێوان هەردوو ئارگومێنتەکەى (مەسیح و گاندى) ئێمە یەکەمان هەڵبژاردووە (an eye for an eye) لە تۆڵەى کوێرکردنى چاوێکدا دەبێت چاوى تاوانبارەکە کوێر بکرێت, کەواتە ئەى دەربارەى ئارگومێنتی دووەم, خۆ دەبێت کەسێک چاوى تاوانبارەکە کوێر بکات و تۆڵەى لێ بکاتەوە کەواتە سێهەمیش دەبیت بە تاوانبار و هەروها تا دەگاتە کۆتایی, بۆیە (گاندى) دژە ئارگومێنتى تۆڵە دەهێنێتەوە لە ستایشى لێبوردەیدا دەڵێ:
(an eye for an eye makes the whole world blind)
بەڵام گەر سزا بۆ ئامۆژگارى بێت، ئەوە لە سزاى لە سێدارەداندا ئەو حیکمەتەى لە دەست دەدات و کەسەکە بوونى نامێنێ تا ئامۆژگارى بکەین.
مافی ژیان مافێکى سروشتیەو سروشت بەخشیویەتى بە مرۆڤ, کێ ئەو مافەى داوە بە مرۆڤەکانى تر تا ژیانى مرۆڤێکى تر بە پێى دەستنوسێک لە یەکێکى تر بسەنرێتەوە چ لە ژێر هەر بیانوویەکدا بێت.
گەر سزا بەرانبەر تاوان بێت کەواتە ئەو تاوانە چییە کە دەبێت سزاکەى لە سیدارەدان بێت لە کاتێکدا تاوان بە پێیى شوێن و کات و کەس و جیهانبینى کۆمەڵگە دەگۆرێت, ئەوەى دوێنێ تاوان بوو رەنگە ئەمرۆ تاوان نەبێت (بە نمونە بەشدارى سیاسى لە عێراقدا لە سەردەمى پێش و ئێستادا) و ئەوەى لێرە تاوانە رەنگە لە شوێنێکى تر تاوان نەبێت (بە نموونە هۆمۆسێکسواڵیتى) و ئەوەى لاى ئەو تاوانە رەنگە لاى من تاوان نەبێت ( بە نموونە تێروانینى دینى).
سزای لە سێدارەدان گەر بۆ پاراستنى کۆمەڵگە بێت لە تاوانباران ئەى چی دەربارەى ئەو تاوانبارانەى کە تاوانەکانیان بە نهێنى کردووە و نەکەوتوونەتە دەست دادگاکان.
ئەو تاوانبارەى کە دادگا نەیتوانیوە تاوانەکەى بسەلمێنێت بە هۆى نەبوونى بەڵگەوە لەگەڵ ئەو تاوانبارەى کە دادگا سەلماندوویەتى و ئەوەى دووەم لە سێدارە دەرێت و ئەوەى یەکەم نا, کەواتە کوا دادپەروەریی؟
وردتر, لە سێدارەدان ڕەوایەتیدانێكی قانوونیە بۆ کوشتن و هەرگیز هیچ تاوانێک سزاکەى لەناوبردنى مرۆڤە تاوانبارەکە نییەو دەتوانرێت ئەو تاوانبارە باش بکرێت مادام مرۆڤ دەتوانێت درەندەترین ئاژەڵ ماڵى بکات و سێرکى لەگەڵ بکات!
لەبەر ئەوەى بە درێژایی بوونى مرۆڤایەتى و هەتا ئیستا نەتوانراوە مرۆڤێک خەڵق بکرێت, کەواتە گەر تەنها مرۆڤێک لەو ملێۆنانەى کە لەسێدارە دراون بە نارەوا و بێتاوانانە لە سێدارە درابێت چۆن دەتوانرێت قەرەبووى ئەو روحە بکرێتەوە؟
چ دەربارەی ئەو هەلومەرجەی وا تاوانبارەكەی تێدا گەورە بووە و ئەو پاڵنەرانەی وا تاوانەكەی پێ ئەنجامداوە.
سزا هەرشتێك بێت نابیت كوشتن و لە سێدارە بێت.
ئەم فیلمە باس لە کارى خۆبەخشى چەند پرۆفیسۆرێکى زانکۆ دەکات لە پێناو نەهێشتنى سزاى لە سێدارەدان, هەر کارێک دەکەن ناتوانن ئەو تێڕوانینە دروستبکەن کە لە سێدارەدان نارەوایە, تا لە کۆتادا دوان لەو پرۆفیسۆرانە بیرۆکەیەکى خۆکوژى لە پێناو سەلماندنى (بێ تاوانى) ئەوانەى لە سێدارە دەرێن جێبەجی دەکەن, ئەم فیلمە زیاتر باسى خاڵى کۆتایی دەکات سەبارەت بە بێ تاوانى تاوانباران.

دەربارەی سزای لە سێدارەدان و فیلمى (the life of David Gale)

خالید رەشید

خنکاندنی عێراق پلانێکی نێودەوڵەتییەو بەهاوکاری ئیران و تورکیا جێبەجێ دەکرێت، دڕندەترین دەسەڵات لەمیژووی نوێی جیهاندا ئیران و تورکیان.
ئیران و تورکیا جێنۆسایدی ژینگەی کوردستان و عێراق دەکەن خەریکی سڕینەوەی خاکی مێزۆپۆتامیان لەسەر نەخشەی جیهان لەلانەکەی شارساتنیەتەوە دەیکەن بە سەحرایەکی بێ ئاوو بێگیان لەبەرو سەوزایی و گرتنەوەی ئاوی ڕووبارەکان و دروست کردنی بەنداو لەئیران و تورکیا.
ترسناکترین جەنگە دەرهەق بەخەڵکی کوردستان و عێراق کەلەمێژوودا بێ وینەیە،گامێشەکانی ئەهوارەکان لەباشوری عێراق کۆنترین سیمبۆڵی خێرو بەرهەموو بەرەکەت بووە هەر لەسەردەمی سۆمەریەکانەوە هەتاکو ئیستا.
گامێش گیانلەبەرێکە کە سروشتی خۆی لەگەڵ ئاوی دیجلەو فوراتدا گونجاندوەو تەنها سەری لەدەرەوەی ئاودایە بەو جۆرە ژیاوە بەدریژایی هەزاران هەزار ساڵە.
گرتنەوەی ئاوی رووبارەکان لەتورکیا و ئیرانەوە بۆتە هۆکاری لەناو چوونی ئەو گیانلەبەرە لە ٣٠٠ هەزارەوە بونەتە ٣٠هەزار لەماوەیەکی زۆر کورتدا چونکە جوتیارەکان دەیانبەنە بازارەکان ودەیان فرۆشن بۆ سەربڕین،کەپێشتر گامێش لەبەر زۆری بەرهەمەکەی هەرگیز سەرنەبردراوە، یەکەم ئالەتی موزیک کەدروست کراوە بەشیوەیەکی زانستی لەسەردەمی سۆمەریەکاندا بووە کەسەری گامێشیکە و جەستەکەی وەکو بەلەمێک دروست کراوە.
هەروەها سیمبۆلی خێرو بەرەکەت بووە و گەلانی ڕەسەنی عێراق کەسۆمەری بوون جوتیارەکانیان گامێشیان بەخێو کردوە، هەرچەندە ئیستا ئەو پیشەیە بەهی عەرەب ناوبانگی دەرکردوە بەڵام سوێند بە خودا یەک عەرەب لەسەر خاکی عێراق نەژیاوە تا سەردەمی فتوحاتی ئیسلام.
وشک بوونی هۆرەکانی باشوری عێراق گەورەترین تراجیدیای ژینگەیی ومرۆیی و ئاژەڵییە دەست دریژی کردنە سەر سروشتی خوا و ئەرزی مرۆڤایەتییە کەلەناوچونی لانکەی شارستانیەتی مرۆڤایەتی و سەنتەری هەموو پەیامبەرانی جیهانە کەبەبەرچاوی جیهانی بەناو مرۆڤ دۆستو ژینەگە دۆستەوە تورکیا و ئیران خەریکی لەناو بردنی ئەو شارستانیەتەن کەدە هەزار ساڵە لەسەر پێی خۆی وەستاوە.
زۆربەی زۆری خەڵکەکەش کۆچ دەکەن بەرەو کوردستان بۆ ئەوەی چارەنووسی کوردستانیش نەبێتە چارەنووسی خانەقین و دیالەو مەندەلی و دوزخورماتو، تکایە ئەوانەی کەپەنادینن بۆ ژیان لەکوردستان خویندنی زمانی کوردی بکرێتە مەرجی ئیقامەی مانەوە وەکو هەر وڵاتیکی دیکەی جیهان ،کازمی وبەرهەم ساڵح ئەو موچەیەتان پێ حەرام بیت کەوەری دەگرن.

خنکاندنی عێراق پلانێکی نێودەوڵەتییە

علی عبدولسەمەد

لەنێو هەر گەل و میللەتێکدا بوونی زاناو فەیلەسوف نوسەر و داهێنەر کە خزمەتیان بەڕەوتی بەرەپێشچوونی وڵاتەکەیان کردبێت، جگە لەوەی کە سەروەتێکی گرنگ و بە بەهای ئەو گەل و میللەتەیە و شانازی پێ وەدەکەن، لەهەمان کاتیشدا لەدوای خۆیان و مردنیان، 

گۆڕ و شوێنی بەخاکسپاردنیان دەکەنە ناوەندێکی گەشتیاری و سنورێکی زۆری دەوربەری گۆڕەکەشی بە دیمەنی سەوزایی و بیناسازی جوان دەڕازێننەوە و جگە لەوەی کە مێژوو و شوناسی خۆیان دەپارێزن، لەگەڵ ئەوەشدا ساڵانە هەزاران گەشتیاری ناوخۆیی و بیانی سەردانی دەکەن و دەبێتە سەرچاوەیەکی داهاتیش بۆ وڵاتەکە خۆی...


لەنێو وڵاتی ئێراندا چەندین ئارامگای شاعیر و فەیلەسوف هەیە کە شوێنی بەخاکسپاردنیان، کراوەتە شوێنێکی گەشتیاری و لەبەرانبەر چوونە ژوورەوەی گەشتیاریشدا بۆ نێو ئارامگاکە، پارەی لێ وەردەگیرێت. 


هەریەک لە ئارامگاکانی، "بابەتاهیری هەمەدانی" و "ئەبو عەلی سینا"ی فەیلەسوف" دوو شوێنی گەشتیاریین لەنێو شاری هەمەداندا کە سنورێکی زۆریان بۆ داندراوە و هەزاران گەشتیار ساڵانە و بەردەوام سەردانیان دەکەن.


ئەوە جگە لەئارامگاکانی "سەعدی شیرزاری" و "حافزی شیرزای" و "خیامی" شاعیر و "فیردەوسی" 

لەشارەکانی شیراز و نیشاپور و طوس.

کە شوێنی بەخاکسپاردنیان، سنورێکی زۆری بۆداندنراوە و کراونەتە ناوچەیەکی زۆر سەرنجڕاکێش و دڵڕفێن و گەشتیاری.


ئەوە جگە لەناشتنی تەرمی محەمەد ڕەزا شەجەریانی گەورە گۆرانیبێژی ئێرانی، لەنزیک ئارامگای فیردەوسی شاعیرەوە، کەئەمەش ڕێژەی سەردانیکەران و گەشتیاری زۆر زیاتر دەکات..


 لە وڵاتی تورکیاشدا ئارامگای چەندین کەسایەتی و شاعیر هەیە کەکراونەتە شوێنی گەشتیاری، دیارترینیشیان، ئارامگای "مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی" عاریف و گەورە شاعیری زمان فارسە، کە ئەویش لەشاری قونیەی تورکیادا، شوێنی بەخاکسپاردنی کراوەتە شوێنێکی گەشتیاری سەرنجڕاکێش و ساڵانە سەدان هەزار گەشتیار سەردانی دەکەن و بۆتە سەرچاوەیەکی داهاتی گەشتیاریش.


لەنێو گەلی کورد دا و سەرەڕای بوونی چەندین زانا و شاعیر و نوسەری بەتوانا، نەک شوێنی بەخاکسپاردنیان نەکراوەتە، شوێنێکی گەشتیاری و دانانی سنورێک بۆی و خزمەتکردنی و بەدەست هێنانی داهات بەهۆیەوە، بەپێچەوانەوە وەک هەر گۆڕێکی دیکەی ئاسایی بووە و زۆرجاریش سوکایەتی بەگۆڕەکانیان کراوە، کەجگە لەگۆڕی شاعیرانی وەک سالم و کوردی و ئەمین زەگی بەگ،


بەهەمان شێوەش لەچەند ساڵی ڕابردوودا لەشاری سلێمانیدا کێلی گۆڕی "شێرکۆبێکەس" ی شاعیری بەناوبانگی کوردیان شکاند و بەوجۆرە بەها بۆ ئەو خزمەتانەیان داندرا کە بەشعر و ئەدەبی کوردیان کردبوو..

ئەمەش ئەو شعرەی گۆرانی شاعیرمان بیر دەخاتەکەوە کە گلەی لە کورد دەکات و دەڵێت:

"بەڵێ دیارە لەنێو قەومی بەسیتا قەدری سەنعەتکار وەکو عەکسی قەمەر وایە لەنێو ئاوێکی لیخندا"

لەنێوان گۆڕی شاعیرانی فارس و کورد دا

مانگی هەشتی 2020 لەسەر داوای قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەت، چووم بۆ دانیشتنێک لە ماڵەکەی مام جەلال لە دەباشان. 
قوباد سەرەتای قسەکانی بەوەزعی کابینەی نۆ دەستپێکرد، لەناویاندا ویستی ئاماژەیەکی سەرپێی بدا بە پەیوەندی نێوان خۆی و مەسروور بارزانی سەرۆکی حکومەت.
قوباد وتی: سەرەتای دەسپێکی کابینەی نۆ، منیش وەک زۆر کەسی تر ئومێدم هەبوو ئیشەکان بەجدی بکرێن لەسەر دەستی مەسروور بارزانی. بەڵام وردە وردە ئومێدم نەما چونکە مەسروور توندبوو لەگەڵ ئەوانی تر، کەچی چاوپۆشیی لە خراپەی نزیکەکانی خۆی دەکرد.
پاشان وتی: ئەم پیاوە ئیشکردن لەگەڵیدا زەحمەتە چونکە لە ژیانی سیاسی خۆیدا هەر لە سلکی ئەمنیی و ئیستخباراتیدابووە. وادەزانێ حوکمڕانی ناوحکومەتیش بریتییە لە ئەمر و ئەوامیری ئیستخباراتیی چ حکومەتێکیش حکومەتی هەرێم کە هەموومان دەزانین لە پێکهاتە ئەساسییەکەی کە دوو زۆنی ئاشکران . من بە نێچیرڤان بارزانیم وت: غەڵەتێکی گەورەتان کرد خێرا مەسروور بارزانیتان بردە هەرەمی حوکمەتەوە، دەبوو لانیکەم چەند ساڵێک لەناو حکومەتدا بوایە ئەوسا پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی پێ بدرایە.
قوباد کە کەوتە سەرباسی مەسروور بارزانی، خۆی بۆ نەگیرا و زیاتر ڕوونیکردەوە بۆ ئامادەبووانی دانیشتنە دۆستانەکە و وتی: بەچیدا زانیم مەسروور ناتوانێ ئیدارەی حکومەتی هەرێم بدات کاتێک مستەفا سەلیمی کوردەکەی ڕۆژهەڵات کە دواتر ئیعدامکرا، مەسروور لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی دروستکردو زۆر پەلەی بوو، پێم وت ئەم لیژنەیە سەرکەوتوو نابێ، دەبوو پەلە نەکەی. کەچی بەم قسەیە زۆر توڕەبوو وتی من سەرۆکی حکومەتی هەموو هەرێمی کوردستانم نەک تەنیا هەولێر و دهۆک. وتم دڵنیابە سەرکەوتوو نابێ چونکە هێشتا واقیعەکە بەوجۆرە نییە ئێمە دەمانەوێت. لیژنەکەی سەرۆکی حکومەت دەستی بە ئیشکرد، بەڵام هیچی دەست نەکەوت چونکە من دەمزانی کەس نەگوێی لێدەگرێ نە ئامادەن بچنە ژێر فەرمانەکانیانەوە.
قوباد بە پێکەنینەوە وتی: مستەفا کازمیش خۆی بە سەرۆکوەزیرانی هەموو عێراق دەزانێ.. ئێ ئێمەیش واین!
دواتر ناڕاستەوخۆ وتی: ئێمە بەردەوام دەبین بەس بڕواناکەم تاسەر بڕوات، ئیشکردن لەگەڵ سەرۆکی کابینەی نۆ ئەستەمە چونکە تێگەیشتنی بۆ واقیعەکە نییە.
ئەمەی باسی دەکەم هی نزیکەی سێ ساڵ لەمەوبەرە. ساڵ و نیوێک بوو کابینەی نۆ پێکهێنرابوو، پێکهاتە سەرەکییەکانی ناوی تەنانەت لە هەرەمەکەیشیدا بەمجۆرە هێنایان تا گەیشتە بنبەست و ئێستا کابینەی نۆ بە دەستێک و قاچێکەوە دەڕوات بەڕێوە، دەست و قاچەکەی تری بایکۆتیان کردووە.
قوباد تاڵەبانی کە ئێستا دەڵێ: بەمجۆرە لەگەڵ مەسروور بارزانیدا هەڵناکەم، سێ ساڵ پێشتر ئەمەی بە ئێمە وت. ئەمە لەکاتێکابوو هێشتا هیچکام لە ڕووداوەکانی هەشتی تەمووز و کوشتنی موراد کانی کوردەیی و هاوکار جاف و فەوج دروستکردن بۆ عەبدوڵڵای کوێخا موبارەک و مەسەلەی رێگری لەناردنی غاز لەسنووری یەکێتی و دنیایەک شتی تر ڕوویان نەدابوو.
لەو دانیشتنەدا هەریەکە لە هاوڕێیانی رۆژنامەنووس: ڕەحمان غەریب..کارزان عوسمان.. سیروان رەشید.. ژووان ئەحمەد سەعید.. سۆران ڕەشید ئامادەبوون و ئێمەیش بە نۆرەی خۆمان، قوبادمان دایە بەرپرسیار و هەندێ لە پرسیارەکانیشمان ئیحراجیان تێدابوو بۆ قوباد بەڵام بەڕاشکاوانە وەڵامی دەدانەوە.

قسەیەکی قوباد تاڵەبانی سێ ساڵ لەمەوبەر

سارا قادر 

شەقەکەی پۆلیسێکی ناو دادگای سلێمانی ، لە ناو حەرەمی دادگادا و بەبەرچاوی ئەو هەموو خەڵکەوە لە ژنێکی مافخوراوی بێدەسەڵات، ئەو ئاماژە ترسناکەمان پێدەڵێت ،کە چیتر هیچ کاممان، لە هەر جێیەکی ئەم وڵاتەدا بین مافمان پارێزراو نیەو دەبێت ئامادە بین بۆ هەموو دەستدرێژیەک. 
بە درێژایی سی و یەک ساڵی رابروو ئەم ولاتە لەبەردەم هەرەشەو توندوتیژیدا بووەو بەردەوام پیویستی بە بەرگری کردن لە خۆی بووە. بەو هۆیەشەوە دەستدرێژی کردنە سەر مافی ئەوانی تری بە مافی خۆی زانییوە ئەمە لە کاتێکدایە، ئێمە کە خۆمان پاش ماوەی رژێمێکی پڕ لە رق و کیینەو توندوتیژین و لە دوای راپەڕینیشەوەیشەوە لە سایەی دوو دەسەلاتی گەندەڵی ئەم هەرێمەدا بەردەوام تاکی لەم جۆر ە بەرهەم هاتووە.
بێگومان ئەم جۆرە رەفتارانە بۆ ئێمە نامۆنین و دوور نین لە واقیع و دنیا بینی کوردەوە ، نابێت لە یادمان بچێت کۆمەڵگەی توندو تیژ تاکی توندوتیژ بەرهەم دەهێنێت و ئەو تاکە توندوتیژانەشن کە جڵەوی کۆمەڵگەیان بە دەستەوەیە و دەسەلاتی کوردی لە ماوەی چەندان ساڵی رابوردودا بۆ پاراستنی خۆی ئەم جۆرە کەسانەی پەروەردە کردوەو کە ی و لە چ شوێنێکدا پێویستی پیان بوبێت بەکاری هێناون وەک ئەو ئەفسەرەی کە لەبەرەبەیانی جەژنی رەمەزاندا دەسترێژی کردو پێنج کەسی قەتڵوعام کردو کوشتنی. 
کەواتە ئەمە بۆمان روون دەکاتەوە ، کە سەباری ئەوەی هێزەکانی پۆلیس وئاسایش ئەرکی خۆیانە کە سەروماڵی هاوڵاتیان بپارێزن و بەشێکیشیان ئەو ئەرکەیان وەک خۆی و بەو پەڕی دڵسۆزیەوە بەجێ گەیاندووە ، بەلام زۆرێکیشیان پێویستیان بە پەروەردەکردنەوە هەیە تا ئەو جێیەی فێر ببن چۆن مامەڵەی خەڵک بکەن کە نایزانن.
ئەوەی ئەمرۆ رویداو شەق وەشاندن بۆ ژنێک دوای ئەو شەقانە دێت ، کە رۆژێ لە مامۆستا و رۆژێ لە خوێندکارو رۆژێ، لە خۆپێشاندەردرا ، کەواتە کلتووری شەق وەشاندن درێژەی هەیەو وا بڕوات بەر لە هەر کەس و لە کاتی پێویستدا دوور نیە ئەو شەقە بەر سەری ئەو دادوەرەش بکەوێت، کە بە حساب پارێزەری مافی خەڵکە و ئەو دادگا نادادپەروەرەش کە هەزاران بێ مافی تێدا دەکرێت. 
لەلایەکی ترەوە سایکۆلۆژیای تاکی ئێمە تا ئەو ئاستە شێواوە کە بێ هیچ سڵەمینەوەیەک لە ئەرک و بەرپرسیارێتی پەلاماری هەموو شتیک دەدات و دڵنیام ئەم جۆرە کەسانە خۆیان بەرجەستەی خێزانێکی توندو تیژن و گومانم هەیە ئەو پۆلیسە شەقی باوکی نەبینبێت کاتێک لە دایکی داوەو خۆی رۆژێ لە ژنەکە نەدابیت بۆیە وا لای ئاسایی بوو پەلاماری ژنێ بدات و بەرشەقی بدات.

شەقی پۆلیس بەر سەری دادوەریش دەکەوێت

د.كامەران مەنتك

ئەمە قسەی نوێنەری نەتەوەیەكگرتووەكان‌ و باڵیۆزی ئەمریكا لەئێراقە، بەرلەوانیش ئێمە چەندینجار ئاماژەمان بەو مەترسیە كردووە و هۆشداریمانداوە، كە ئەو هاوسەنگیە جیهانیەی ئەو هەرێمەی هێناوەتە ئارا، گۆڕانی بەسەردادێت‌و خەریكە بەشێوەیەكی تر دادەڕێژرێتەوە، بۆیە ئەگەر كورد هۆشیار نەبێت‌ و فریای خۆی نەكەوێت، هەموو شتێك لەدەستدەدات!
ئەوەی تۆزێك لەگۆڕانكاریە نێودەوڵەتیەكان‌ و سیاسەتی جیهانی تێبگات، هەستكردن بەو مەترسییانە شتێكی ئاسایی دەبێت لای، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە، دوای ئەو وتانەی نوێنەری نەتەوەیەكگرتوەكان‌و باڵیۆزى ئەمریكا، ئینجا كەسایەتیە سیاسی‌و سەرۆك‌و مەرۆكی ئەو حیزبانەی كوردستان، كە نە پێناسەی دەسەڵات نە پێناسەی ئۆپۆزسیۆن بەخۆوە ناگرن، ڕووی دەنگیان كردۆتە هەردوو بنەماڵەی حوكمدار بەڕوكەش لەهەرێم‌و ئاگاداریان دەكەنەوە، كە دەبێت ئەو هۆشیداریدانە بەهەند وەربگرن! ئەو وەعزو ئامۆژگاریە ستۆكانە، تێنەگەیشتنە لەخودی ئەو هێزانەی ئێستا بەنمایندەی داگیركەرانی كوردستان دەسەڵاتی ئەو هەرێمەیان لەدەستەو ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر ئەو وڵاتە وێراندەكەن، ئەوەی كەمێك بەویژدان‌و ڕاستگۆییانەوە سەیری مێژووی ئەو 30 ساڵەی دەسەڵاتی ئەو دوو بنەماڵەیە بكات، بەئاسانی بۆی دەردەكەوێت، كە مەترسی بنەڕەتی لەسەر هەرێم ئەوان بووینە، 30 ساڵە بەهەموو توانایەكیان ئەوەی پیرۆزیە لەو وڵاتە سوكیان كرد، بەناوی ئابووری ئازادەوە، داروبەردی ئەو هەرێمەیان فرۆشت‌و ئەو وڵاتەیان تەعریب كرد! بۆیە ئەركی ئەوانە تێكدان‌و وێرانكردن‌و لەناوبردنی ئەو هەرێمە بووە كە هیواو ئومێدی هەموو كوردو ئازادیخوازێكە لەهەموو دونیا نەك پێچەوانەكەی، بۆیە ئێستا ئەوان نەك لەخەمی ئەوەدا دەبن ئەو هەرێمە نەڕوخێت‌و ئەو مەترسیانە بەهەند وەرگرن، بەڵكو هەموو ڕەفتارەكانیان ئەوە دەسەلمێنێت، كە حەزدەكەن چەندەی زووترە، وەك دەڵێن ئەمڕۆ لەسبەی باشترە! ئەو هەرێمە نەمێنێت، تاوەكو سوێسكە ئاسا بۆی دەربچن‌و بەئاسوودەیی خۆیان ماڵ‌و منداڵیان ئەو دەستكەوتانە بڕننەوە، كە لەماوەی 30 ساڵدا، لەدادۆشینی ئەو هەرێمەدا بەدەستیان هێناوە!.

شورەییە بۆ كەسایەتیە بەناو سیاسی‌و سەرۆكی حیزبەكان لەجیاتی ئەوەی هەوڵبدەن ئەو دۆخە بگۆڕن‌و تواناكانیان بۆ ڕزگاركردنی ئەو دۆخە تەرخانبكەن، ببنە ئامۆژگاریكاری ستەمكاران‌و خۆیان لەبەرپرسیارەتی مێژوویی خۆیان بدزنەوە، دەبێت خەڵكی هەرێم‌و هەموو كوردستان لەوە دڵنیابێت، كە ئەگەر بەخۆیان خەمێك نەخۆن‌و قۆڵو باسكی شێوازێكی نوێی خەبات نەگرنەبەر، ئەوە نەك ئەو دۆخە بەو هێزانەی سەر گۆڕەپانەكە ڕزگارناكرێت بگرە وێرانتر دەبێت، لەبەرئەوەی چۆن لەماوەی ڕابردوو بەرهەمی قوربانیدەكانی ئەوان وەك كورد دەڵێت لەئاوێ كرا، 100 ساڵی تریش ئەو دۆخە درێژەبكێشێت هەروا دەبێت، داری بێبەر ئەگەر موتوربە نەكرێت بەخوێنی نوێ بەرناگرێت‌و تاكە چارەی تەنها بڕینەوە دەبێت!

هەرێم لەمەترسیدایەو تاسەر نامێنێت

 له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج

ناشرینترین و نا ئاكاریترین شه‌ڕ ، شه‌ڕی نابه‌رانبه‌ره‌، شه‌ڕی هێزێكی سته‌مكارو خاوه‌ن چه‌ك و چۆڵی مۆدێرن له‌ گه‌ڵ هێزێكی قوربانی و تا راده‌یه‌كی زۆر خاوه‌ن چه‌كی هاكه‌زای ، له‌وه‌ش ناشرینترو نا ئاكاریتر ئه‌وه‌یه‌ شه‌ڕه‌كه‌ بخرێته‌ رۆژانێكه‌وه‌ گوایه‌ رۆژانی جه‌ژن و پیرۆزن و ناكرێت تێیدا ئازاری مرۆڤ بدرێت ، په‌لاماری هه‌مه‌ لایه‌نه‌ی شه‌نگال هه‌ردوو ئه‌م ناشیرنیانه‌ ده‌یگرێته‌وه‌ ، مسه‌فا كازمی سه‌رۆك وه‌زیری حكومه‌تی عیراقی له‌ بری له‌ داگیر كاری تورك بكۆڵێته‌وه‌ ، له‌ بری پرسیاری ئه‌وه‌ بكات بۆ به‌ قوڵایی سه‌ت كیلۆمه‌تر پتر باره‌گای سوپای دڕنده‌ی تورك هه‌بێت ، په‌لاماری شاری شه‌نگال و ده‌ورو به‌ری ئه‌دات ، ئه‌و شوێنه‌ی له‌ 2014به‌ گورگان خوارد دراو دواتر له‌ سه‌ر ده‌ستی شه‌ڕوانانی كوردو شۆڕشگێڕانی شه‌نگال ئازاد كراو هه‌رخۆیشیان ده‌ستیانكرده‌وه‌ به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ ی .
چه‌ند رۆژ پێش ئه‌م په‌لاماره‌ دوو به‌رپرسی باڵای كورد كه‌ هه‌ردوكیان پارتین به‌ ئاشكرا له‌ به‌غداوه‌ كاوای په‌لامار دانی شه‌نگالیان ده‌كرد ، له‌ 2014ه‌و دوای شكستی داعشیشه‌وه‌ باوكی شه‌رعی داعش كه‌ ئاكه‌په‌و ئه‌ردۆغانن مانگ نیه‌ به‌ درۆن و فڕۆكه‌ شه‌نگال و ده‌ورو به‌ری بۆردومان نه‌كه‌ن ، توركیا هه‌موو خه‌ونی ئه‌وه‌یه‌ شه‌نگال به‌ ده‌ردی عه‌فرین به‌رێت ، سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ له‌ بری حكومه‌تی عیراقی داوای سه‌روه‌ری بكات و شه‌ڕ بۆ ده‌ركردنی سوپای داگیركه‌ری تورك بكات ، ده‌یه‌وێت خۆ به‌ڕێوه‌به‌ری شه‌نگال نه‌مێنێت ، شه‌ڕ فرۆشتنی توركیاو كازمه‌ و هه‌روه‌ها پارتیش بۆ ئه‌وه‌یه‌ ئێزدیه‌ رابوه‌كان ده‌سته‌مۆو كه‌وی بكرێنه‌وه‌ ، ده‌نا هیچ بیانویه‌كی تر نیه‌بۆ ئه‌وه‌ی به‌و جۆره‌ په‌لاماری شه‌نگالیه‌كان بدرێت .
له‌ ماوه‌ی رابردودا به‌رده‌وام شه‌نگالیه‌كان هه‌وڵی ئه‌وه‌یان داوه‌ بارو دۆخی خۆیان و ئه‌و هه‌موو سته‌م و نادادیه‌ی ده‌رهه‌قیان كراوه‌ به‌ سه‌رانی حكومه‌تی عیراقی و به‌تایبه‌ت مسته‌فا كازمی بگه‌یه‌نن، زۆر جار به‌ڵێنی ئه‌وه‌شیان وه‌رگرتوه‌كه‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ ژیانیان ناكرێت ، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ خودی مسته‌فا كازمیان بینیووه‌ ، به‌ڵام رێی تێده‌چێت مسته‌فا كازمی بۆ ئه‌م هێرشه‌ له‌ ژێر فشاری توركیاو لایه‌نگه‌ری دیكه‌دا بێت ، له‌ ماوه‌ی رابردودا له‌ گه‌ڵ وه‌فدێكی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی سه‌ردانی شه‌نگالمان كرد ، له‌وێ‌ چین و توێژی جیاجیامان له‌ خانه‌سورو سنونێ‌ و شه‌نگال و ئۆردوگای سه‌رده‌شت و چیای شه‌نگال بینی ، ئه‌وان به‌ ئاشكرا ده‌یانگوت ئه‌گه‌ر لێمانبگه‌ڕێن خۆمان خۆمان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ین ، بۆ ئه‌وه‌ش سه‌دان قوربانیان دابوو، كه‌چی ئه‌وان نه‌ك لێیان ناگه‌ڕێن ، ده‌یانه‌وێت جینۆسایدیان بكه‌نه‌وه‌ .
شه‌نگال و ده‌ورو به‌ری هێشتا له‌ نێو ته‌پ و تۆزی شه‌ڕو وێرانیدا ده‌ناڵێنن ، خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ پێكه‌وه‌ خه‌ریكی ئاوه‌دان كردنه‌وه‌و راستكردنه‌وه‌ی ژیانه‌ شكاوه‌كه‌ی ده‌ستی داعش و تورك و رۆژگارن ، عیراق له‌ بری ده‌ستی ئاوه‌دانی و دروستكردنه‌وه‌و خوێندنگه‌و نه‌خۆشخانه‌ روخاوه‌كان تانك و زریپۆش ده‌نێرێته‌ سه‌ریان و كوردێكی وه‌ك هۆشیار زێباریش له‌ بری داوای ئاوه‌دانی داوای تێك و پێكدانی شه‌نگال ده‌كات ، تویته‌كه‌ی زێباری جگه‌ له‌ خواستێكی ئه‌ردۆغانی هیچی تر نه‌بوو ، ئه‌وه‌ی مایه‌ی خه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ مسته‌فا كازمی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی عیراق له‌ بری ته‌رخانكردنی بودجه‌ بۆ لێقه‌ومان و شه‌هید و قوربانیانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ سوپا ده‌نێرێته‌ سه‌ریان .
بێده‌نگی ئه‌مه‌ریكاو هاوپه‌یمانان له‌و سته‌مه‌ ،جۆرێكه‌ له‌ به‌شداری كردن وه‌ك چۆن كاتی خۆی روسیاو ئه‌مه‌ركاو فه‌ڕه‌نساوهه‌موو ئه‌وانی تر چاوپۆشیان له‌ دڕنده‌كانی تورك و نۆكه‌رانی كرد عه‌فرین داگیر بكه‌ن.

چیان له‌ شه‌نگال ده‌وێت

رێبوار کەریم وەلی

باس باسی غازی کوردستانە، ئەو غازەی کەھێشتا خەڵکی کوردستان بە بتڵ و بە نیوەچڵی لێی سودمەندن و زۆربەی کاتیش قەبارەی بەرھەمھێنانەکەی ناگاتە ئەوەی پێویستیی ماڵان پڕ بکاتەوە. * کاربەدەستانی مەیدانیی بواری نەوت و غازی کوردستانیش دان بەوە دادەنێن کە ئەوەی ئێستا بەرھەم دێت و قەرارە بەرھەم بێت تا پێنج ساڵی دیکەش رەنگبێ بای ئەوەندە نەبێ کە ھەناردەی دەرەوەی بکەی، خۆ ئەگەر ھەناردەش بکرێ دیسان بەھۆی ئەو گرێبەستە درێژخایەنانەی کە کراون شتێکی ئەوتۆ لە سەرئێشە زیاتر نەڕژێتە قاسەی حکومەتەوە. * ئینجا ئەسڵی مەتڵەب شتێکی دیکەیە کە ئەو غازە سروشتییەی کە گوایە و قەرارە ببێتە جێگرەوەی غازی روسیا لە ناوچەیەکدایە کە لەژێر کۆنتڕۆڵی یەکێتیدایە و تەنانەت ئەگەر یەکێتیش رازی بێت، ئێران و رای گشتیی ناوچەکە رێگرن لەوەی کە پارتی بە ناوی حکومەتەوە دەستی بۆ ببات. * دەمێکە یەکێتی ھەموو ژێرخانی سیاسی و ئاییندەیی بۆ بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی غازی چەمچەماڵ لە رێگەی بەغداوە بڕاندۆتەوە و لە بەرامبەریدا، بەڵێنی سەربەخۆیی ئابوریی ناوچەکەی زامن کردووە. * ھاتنی خەڵک بۆ ناو پارتی و چەکدارکردنیان لە ناوچەکە، بەشێکی زۆری پەیوەندیی بەوەوە ھەیە کە ئەگەر لە داھاتوودا، پێکدادانێک لە نێوان پارتی و یەکێتی لە سەر غاز لەو ناوچەیە درووست بێت، ئەو چەکدارانە بخرێنە ئیشەوە! ئەمە دیدگایەکی ترسناکە. * بڕیارەکانی دادگای فیدراڵیش چەندی پەیوەندیی بە ئێستای سیاسەت و واقیعی مامەڵەی حکومەت بە نەوت و غازەوە بێت، دوو ئەوەندە پەیوەستە بە رێگریکردن لە دەستبردنی زیاتری پارتی بۆ سەرچاوە بەرھەم نەھاتووەکان لە داھاتوودا. * پرۆژەی نابوکۆ کە دە پانزدەساڵ پێش ئێستا ئەوروپییەکان و تورک لەسەری پێداگر بوون، فەشەلی پێھێندرا و خەونی ئەوەی کوردستان ببێتە جێگرەوە یان دابینکەری بەشێکی بچوکی وزەی ئەوروپا لەباربردرا. ھاوکات لەگەڵ ئەوەشدا، سوریای کاول کرد. ئەوەی ئێستاش لە ئارادایە ھەمان ئەو قسانەن کە دە پانزدە ساڵ پێش ئێستا دەکران. خوا دەزانێ ئەمجارە کوێ کاول دەکات!؟ * پێداگریی پارتی لەسەر ئەوەی کە بیەوێ یەکلایەنانە دەست بۆ سەرچاوەکانی ژێر دەستەڵاتی یەکێتی ببات، شەڕێکی خوێناوی لە کوردستان بەرپا دەکات و تا ئاگری ئەو شەڕە دەکوژێتەوە، وڵاتانی ئەوروپا پێویستییان بەو غازە نەماوە، بەڵام ئەو کاتە شتێکیش بەناوی ھەرێم نەماوە!

پارتی مامەڵە بە ماسیی ناو ئاو دەکات! 

بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کەشناسی ڕەوشی کەشوهەوای 48 کاتژمێری داهاتووی لە سەرتاسەری هەرێمی کوردستان ڕاگەیاند، کە بەپێی پێشبینییەکان ئەمڕۆ بارانبارین بەشێک لە ناوچەکان دەگرێتەوە و پلەکانی گەرما دادەبەزن، لە کاتێکدا سبەی شەپۆلەکە کۆتایی دێت و پلەکانی گەرما دووبارە بەرز دەبنەوە.
ئەمڕۆ چوارشەممە 07-10-2026
ئاسمان بە گشتی هەوری تەواو دەبێت، ئەگەری بارینی نمەباران لە بەشەکانی ڕۆژهەڵاتی هەرێم بەتایبەت سنووری پارێزگای سلێمانی، هەڵەبجە و بەشێک لە ئیدارەی گەرمیان هەیە، هاوکات پروشکەباران لە هەندێک ناوچەی شاخاویی بەرزدا دەبارێت و سەنتەری پارێزگاکانیش ئەگەری نمەبارانێکی کەمیان هەیە. پلەکانی گەرما بە (2-3) پلەی سیلیزی بەراورد بە دوێنێ نزم دەبنەوە.
پلەکانی گەرمی ئەمڕۆ: گەرمیان 29،
هەڵەبجە 28،
چەمچەماڵ 28،
هەولێر 27،
سلێمانی 26،
دهۆک 25،
زاخۆ 25،
ئاکرێ 24،
پیرمام 23،
حاجی ئۆمەران 19
سبەی پێنجشەممە 08-10-2026:
کاریگەریی نزمەپاڵەپەستۆی دەریای سوور تا کاتەکانی بەرەبەیان لەسەر ناوچەکە دەمێنێتەوە و پاشان کۆتایی دێت، ئاسمان لە زۆربەی ناوچەکاندا دەگۆڕێت بۆ نیمچەهەور. پلەکانی گەرما (3-4) پلەی سیلیزی بەراورد بە ئەمڕۆ بەرز دەبنەوە.
بەرزترین پلەکانی سبەی
گەرمیان 33
، هەڵەبجە 30،
چەمچەماڵ 30،
هەولێر 29،
زاخۆ 28،
ئاکرێ 28،
سلێمانی 27،
دهۆک 27،
پیرمام 25،
حاجی ئۆمەران 21&nbsp;

پلەکانی گەرما بەرز دەبنەوە

لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، گفتوگۆکانی تایبەت بە پڕۆژە یاسای بودجەی 2027 بەردەوامن و هێشتا حکومەتی هەرێم و بەغدا لەسەر پشکی بودجە، نەوت و داهاتە نانەوتییەکان نەگەیشتوونەتە ڕێککەوتن.
&nbsp;
دیلان غەفوور، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق، دوای کۆبوونەوەیان لەگەڵ فالح ساری وەزیری دارایی، ڕایگەیاند، سێ خاڵی ناکۆکیی سەرەکی لەنێوان هەردوولادا هەن:

یەکەم: ڕێژەی پشکی هەرێمە لە بودجە، کە هەرێم داوای 14.14% دەکات لەسەر بنەمای دوایین سەرژمێری، بەڵام بەغدا بە 12.7% دیاری کردووە دوای دەرکردنی ئاوارەکان، خاوەن ئیقامەکان و ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەیان پێدراوە.
دووەم: پرسی نەوت، کە بەغدا داوای ڕادەستکردنی ڕۆژانەی 400 هەزار بەرمیل دەکات، بەڵام هەرێم داوای 250 یان 280 هەزار بەرمیل دەکات هاوشێوەی ڕێککەوتنەکانی پێشوو.&nbsp;
سێیەم: داهاتی باج و گومرگ، کە بەغدا بە پشتگیریی تەفسیری ئەنجومەنی دەوڵەت بە داهاتی سیادی دادەنێت، لە کاتێکدا هەرێم بە داهاتی ناسیادی لە قەڵەمیان دەدات.

هاوکات، حکومەتی هەرێمی کوردستان بڵاوی کردەوە کە بە مەبەستی گەیشتن بە لێکتێگەیشتنێکی هاوبەش لەسەر شایستە دارایی و نەوتییەکان لە بودجەی 2027، شاندێکی باڵای دانوستانکار بە سەرۆکایەتیی بەرپرسانی ئەنجومەنی وەزیران و بە بەشداریی نوێنەرانی وەزارەتەکانی دارایی، سامانە سروشتییەکان و پێشمەرگە سەردانی بەغدا دەکەن بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوەی فەرمی لەگەڵ وەزارەتی دارایی فیدراڵی.

ئەم گفتوگۆیانە لە کاتێکدان کە پێشتریش پەیوەستکردنی بەشەبودجەی هەرێم بە خەرجیی ڕاستەقینە کێشە و گرفتی لە ناردنی شایستە دارایییەکان دروست کردبوو.

هەرێم و بەغدا ڕێنەکەوتن

بازاری جیهانیی وزە لە نێوان کێشە ئەمنییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕێکارە فریاگوزارییەکاندا هاوسەنگی ڕاگرتووە، لە کاتێکدا نرخی نەوتی خاو ڕێڕەوێکی بەرزبوونەوەی نوێی تۆمار کرد و بەرمیلێک برێنت بەربەستی 100 دۆلاری تێپەڕاند.&nbsp;
مامەڵەکانی بۆرسە دەریخستووە کە نەوتی برێنت بە کەمێک بەرزبوونەوە گەیشتە 100.59 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک و نەوتی تەکساسیش لە ئاستی 89.73 دۆلار جێگیر بوو.&nbsp;
ئەم ئاستە لە نرخ لە کاتێکدایە کە جموجۆڵی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت سعوودیە چالاکییەکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، بە جۆرێک ڕێژەی گواستنەوە لە کەنداوەوە بە ئاڕاستەی کیشوەری ئاسیا گەیشتووەتە ئاستێکی پێوانەیی و دابینکردنی 81%ی خواستی پێش سەرهەڵدانی گرژییەکان مسۆگەر دەکات، هەرچەندە هەناردەی نەوتی ئێران لەژێر کاریگەریی گەمارۆکانی واشنتندا ڕاگیراوە.
&nbsp;هاوکات لەگەڵ مەترسیی کەمبوونەوەی کۆگاکان لەژێر سێبەری نائارامییەکاندا، وڵاتانی گرووپی حەوت لە هەنگاوێکی خێرادا پەنایان بردە بەر ئازادکردنی 100 ملیۆن بەرمیل لە نەوت و گازۆیلی یەدەگی دەوڵەتەکانیان بۆ کۆنترۆڵکردنی نرخەکان.&nbsp;
ئەم بڕیارە و بەڵێنی دانەنانی هیچ کۆتوبەندێک لەسەر جووڵەی فرۆشتنی سەرچاوەکانی وزە، دوای فشارە دیپلۆماسی و ئابوورییەکانی دۆناڵد ترەمپ دێت، بە ئامانجی هێورکردنەوەی شەپۆلی نیگەرانییەکان لەسەر ئاسایشی کەشتیوانی و وزەی جیهانی.

نەوت بەربەستی 100 دۆلاری بەزاند

ئەمڕۆ سێشەممە 6-10-2026:کەشناسی هەرێم رایگەیان، ئاسمانی ناوچەکە هەور دەبێت و لە بەیانیدا نمەباران لە بەشێک لە سنووری زاخۆ و دهۆک باریوە و لە دوای نیوەڕۆوە بارانبارین لە تەواوی ناوچەکە زیاد دەکات.&nbsp;
لە سەنتەری پارێزگاکان، ئیدارە سەربەخۆکان و ناوچە شاخاوییەکان نمەبارانی پچڕپچڕ دەبێت و هەندێک کات دەگۆڕێت بۆ لێزمەبارانی کورتخایەن و هەورەتریشقە.&nbsp;
شەپۆلەکە هەوایەکی فێنکی لەگەڵدایە و لە شەودا پلەکانی گەرما (3-5) پلە نزم دەبنەوە.&nbsp;
پلەکانی گەرمای ئەمڕۆ:

&nbsp;هەولێر 28
سلێمانی 24
دهۆک 25
هەڵەبجە 26
چەمچەماڵ 28
زاخۆ 26
ئاکرێ 26
گەرمیان 29
پیرمام 25
حاجی ئۆمەران 20

&nbsp;سبەی چوارشەممە 7-10-2026: کاریگەری نزمەپاڵەپەستۆی دەریای سوور بە لاوازی لەسەر گەرمیان و بەشێک لە سلێمانی، هەڵەبجە، کەرکووک، دهۆک و زاخۆ دەمێنێتەوە. لە هەولێر، سۆران و ڕاپەڕین ئاسمان نیمچەهەور دەبێت و ئەگەرێکی کەم بۆ نمەباران لەسەر ناوچە شاخاوییە بەرزەکان هەیە. پلەکانی گەرما (3-4) پلەی دیکە نزم دەبنەوە.&nbsp;

پلەکانی گەرمای سبەی:&nbsp;

هەولێر 25
سلێمانی 22
دهۆک 23
هەڵەبجە 24
چەمچەماڵ 26
زاخۆ 23
ئاکرێ 24
گەرمیان 26
پیرمام 22
حاجی ئۆمەران 18

نمە باران دەبارێت

دراوی کاغەزیی عێراقی تەنها هۆکارێکی ئاڵوگۆڕی دارایی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی گەڕۆکە کە چەندین هەزار ساڵ لە مێژووی شارستانیەتەکانی میزۆپۆتامیا، دەستکەوتە زانستییەکان، شاکارە هونەرییەکان و فرەچەشنیی جوگرافیای وڵات لەخۆدەگرێت. هەردوو ڕووی هەر دراوێک گێڕەرەوەی چیرۆکێکی گرنگی مرۆڤایەتین.&nbsp;
دراوی 250 دیناری:
&nbsp;لە ڕووی پێشەوەیدا وێنەی ئامێری ئەسترلاب کێشراوە، کە کۆنترین و گرنگترین ئامێری گەردوونناسیی دەستی زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلامییە و بۆ دیاریکردنی شوێنی ئەستێرەکان، کاتژمێر، ئاڕاستەی قیبلە و پێوانی بەرزیی تەنە ئاسمانییەکان بەکارهاتووە. لە ڕووی دواوەشیدا منارەی مەلوییەی شاری سامەڕا دانراوە، کە لە سەدەی نۆیەمی زایینی لە سەردەمی خەلیفەی عەباسی (ئەلموتەوەکیل) لە خشتی قوڕ دروستکراوە بە شێوازێکی لوولپێچی بێوێنە و بەرزییەکەی نزیکەی 52 مەترە، بە یەکێک لە ناوازەترین شاکارە تەلارسازییەکانی جیهانی ئیسلامی دادەنرێت.&nbsp;
دراوی 500 دیناری:&nbsp;
لە ڕووی پێشەوەیدا بەنداوی دووکان نەخشێنراوە، کە لە ساڵی 1959 لەسەر زێی بچووک تەواوکرا و یەکەم بەنداوی کۆنکرێتیی کەوانەییە لە وڵاتدا؛ ئەم بەنداوە شادەماری کۆنترۆڵکردنی لافاو، ئاودێری و بەرهەمهێنانی وزەی کارەبایە. لە ڕووی دواوەیدا پەیکەری شێری باڵدار (لاماسۆ) دەبینرێت، کە لە شارستانیەتی ئاشووریدا پارێزەری دەروازەی کۆشکە شاهانەییەکان بووە؛ ئەم پەیکەرە سەری مرۆڤی هەیە بۆ نیشانەی ژیری، جەستەی شێر بۆ هێز، و باڵی هەڵۆ بۆ خێرایی.&nbsp;
دراوی 1,000 دیناری:
&nbsp;ڕووی پێشەوەی دراوێکی مێژوویی ئیسلامیی لەسەرە کە بە ڕێنووسی کوفی داتاشراوە، ئەمەش هێمایە بۆ پێشکەوتنی بازرگانی و دارایی لە پایتەختی دەوڵەتی عەباسی. لە ڕووی دواوەیدا قوتابخانەی مێژوویی ئەلمستنصریە لە بەغدا دانراوە (لە چاپی کۆنتردا منارەی حەدبای موسڵ بوو)؛ ئەم قوتابخانەیە لە ساڵی 1233ی زایینی لەسەر کەناری دیجلە لەلایەن خەلیفە ئەلموستەنسیر بیلا دامەزراوە و وەک یەکەم زانکۆی جیهان دادەنرێت کە پزیشکی، دەرمانسازی، بیرکاری و یاسای لە یەک کاتدا تێدا خوێندراوە.&nbsp;
دراوی 5,000 دیناری:&nbsp;
ڕووی پێشەوەی تەرخانکراوە بۆ دیمەنی سروشتیی تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، کە یەکێکە لە ناودارترین ناوچە گەشتیارییە شاخاوییەکان و دەکەوێتە نێوان چیاکانی کۆڕەک و برادۆست بە بەرزی و تاڤگەی بەخوڕ ناسراوە. ڕووی دواوەشی قەڵای مێژوویی ئوخەیدەر پیشان دەدات، کە دەکەوێتە بیابانی کەربەلا و لە ساڵی 775ی زایینی بنیاتنراوە؛ قەڵاکە کۆشکێکی سەربازیی گەورەیە و بە دیوارە بەرز و قوللە بەرگرییە بەهێزەکانی لە شێوازی تەلارسازیی سەرەتای ئیسلامیدا جیا دەکرێتەوە.
&nbsp;دراوی 10,000 دیناری:&nbsp;
لە چاپی نوێدا، ڕووی پێشەوەی وێنەی هونەرمەند جەواد سەلیم و شاکارەکەی (مۆنۆمێنتی ئازادی) لەخۆدەگرێت؛ جەواد سەلیم باوکی هونەری مۆدێرنە و لە ساڵی 1961 لە تەمەنی 41 ساڵیدا بە جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد، مۆنۆمێنتەکەشی لە گۆڕەپانی تەحریر لە 14 تابلۆی برۆنزی پێکهاتووە و باس لە مێژوو و قۆناغەکانی گەیشتن بە ئازادی دەکات (لە چاپی کۆندا وێنەی زانای بەسڕە ئیبن هەیسەم بوو کە داهێنەری بنەماکانی کامێرا و بیناییە). لە ڕووی دواوەشیدا تەلارسازیی ناوازەی قوتابخانەی مێژوویی ئەلمستنصریە بە دیوی ناوەوە پیشان دراوە.&nbsp;
دراوی 25,000 دیناری:&nbsp;
ڕووی پێشەوەی ژنێکی جووتیاری گوندنشین لە کاتی دروێنەکردنی گەنمدا پیشان دەدات کە مەڵاسێکی بەدەستەوەیە، ئەمەش وەک ڕێزلێنانێک لە ڕەنجی جووتیاران و گرنگیی کشتوکاڵ لە وڵاتدا کە کۆنترین نیشتمانی کشتوکاڵ بووە لە مێژوودا، لە تەنیشتیشی ئەسپی ڕەسەنی عەرەبی دانراوە. لە ڕووی دواوەشیدا بەردەنووسی یاساکانی حامورابی، پاشای بابل نەخشێنراوە؛ ئەم یاسایە لە سەدەی هەژدەیەمی پێش زایین نووسراوە و لە 282 ماددە پێکدێت، کە یەکەم دەستوور و یاسای ڕێکخراوی نوسراوی تەواوی مرۆڤایەتییە بۆ دادپەروەری.&nbsp;
دراوی 50,000 دیناری:
&nbsp;گەورەترین دراوی نەختییە لە وڵاتدا؛ ڕووی پێشەوەی نەخشەی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات، تاڤگەی گەلی عەلی بەگ و نەخشی دارخورما لەخۆدەگرێت کە پیرۆزی و بەپیتیی خاکی وڵات نیشان دەدەن. ڕووی دواوەشی بە تەواوی تەرخانکراوە بۆ ژینگەی زۆنگاوەکان (ئەهوار) کە لە ساڵی 2016 خرایە لیستی شوێنەوارە جیهانییەکانی یونسکۆ؛ لەم دیوەدا هاووڵاتییان لەناو بەلەمی تەقلیدیی ناوچەکە (مەشحوف)، پەلەوەرە کۆچەرییەکان، زەل و قامیش و گامێشەکان کێشراون، کە شێوازی ژیانی پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەری سۆمەرییەکان لە باشووری وڵات تا ئەمڕۆ بە زیندوویی پیشان دەدات.

کەسایەتی و شوێنەوارەکانی سەر دراوی عێراقی بناسە

&nbsp;لیژنەی گواستنەوە و گەیاندن لە پەرلەمانی عێراق، لە میانی میوانداریکردنی سەرۆکی دەستەی ڕاگەیاندن و گەیاندن، ڕەخنەی توندی لە کورتکردنەوەی ماوەی کارایی باڵانس لەلایەن کۆمپانیاکانی پەیوەندیکردنەوە گرت و داوای کرد ماوەکەی زیاد بکرێت.
سەرۆکی لیژنەکە ڕایگەیاند، باڵانس مافێکی دارایی ڕەوای هاووڵاتییانە و نابێت کۆمپانیاکانی مۆبایل بە بیانووی تەواوبوونی 28 ڕۆژ باڵانسەکە بسووتێنن یان ڕایبگرن، هەروەها وەرگرتنی پارەش بۆ کاراکردنەوەی هێڵەکان نایاساییە.&nbsp;
لەو چوارچێوەیەشدا لیژنەکە داوای لە دەستەی ڕاگەیاندن و گەیاندن کرد کە سەرجەم کۆمپانیاکان ناچار بکات ماوەی بەسەرچوونی باڵانس بۆ 3 تا 5 مانگ درێژ بکەنەوە، تا لەگەڵ باری دارایی هاووڵاتییانی کەمدەرامەتدا بگونجێت.
&nbsp;سەرۆکی لیژنەکە هۆشداریشی دا کە خاوەندارێتیی سیمکارت بە ناوی بەشداربووانەوە هێڵی سوورە و بە هیچ جۆرێک ڕێگە نادرێت لە دەرەوەی ڕێکارە یاساییەکان هێڵ بسڕدرێتەوە یان بە کەسێکی تر بفرۆشرێتەوە.

ماوەی بەسەرچونی باڵانسی مۆبایل درێژ دەکرێتەوە

کەشناسی هەرێم ڕایگەیاند، لە ئەنجامی هاتنی نزمەپاڵەپەستۆی دەریای ناوەڕاست بۆ سەر ناوچەکە، کەشوهەوای ٤٨ کاتژمێری داهاتوو بە گشتی ناجێگیر دەبێت و شەپۆلێکی بارانبارین و بروسکە لە ناوچە جیاوازەکاندا دەستپێدەکات.
بۆ ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئاسمانی هەرێمی کوردستان لە نێوان نیمچەهەور و هەوری تەواودا دەبێت سەرەتا لە سنووری پارێزگای دهۆک و ئیدارەی گەرمیانەوە دەست بە بارانبارین بە شێوەی نمەباران و بارانی مامناوەندی پچڕپچڕ لەگەڵ هەورەبروسکەدا دەکرێت، لە کاتەکانی ئێوارەشدا کاریگەریی بارانەکە بە لاوازی لە زۆربەی ناوچەکان و بەتایبەت لە ناوچە شاخاوییەکان بەردەوام دەبێت. هاوکات پلەکانی گەرما لە تۆمارەکانی دوێنێ نزیک دەبنەوە.
پلەکانی گەرمای ئەمڕۆ پێنجشەمە
گەرمیان: 34&nbsp;
زاخۆ: 32&nbsp;
هەڵەبجە: 31
&nbsp;هەولێر: 30
&nbsp;سلێمانی: 30
&nbsp;دهۆک: 30
&nbsp;چەمچەماڵ: 30&nbsp;
ئاکرێ: 30&nbsp;
سۆران: 29 پیرمام: 26
&nbsp;حاجی ئۆمەران:22
بۆ سبەی هەینیش، دۆخی ناجێگیریی کەشوهەوا بەردەوام دەبێت و پلەکانی گەرما بە نزیکەی یەک بۆ دوو پلە نزمتر دەبنەوە بەراورد بە تۆمارەکانی ئەمڕۆ. سەرلەبەیانیی سبەی بارانبارینەکە لە سنووری پارێزگای دهۆک و ئیدارەی سۆران چڕ دەبێتەوە، دوای نیوەڕۆش ڕووبەری شەپۆلەکە فراوان دەبێت بەرەو ناوچەکانی سنووری پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە، لە هەندێک کاتیشدا ئەگەری چالاکبوونی هەورەبروسکە لە ئارادایە.پلەکانی گەرمای ئەمڕۆ پێنجشەمە
بەرزترین پلەکانی گەرمای سبەی هەینی بە پلەی سیلیزی: گەرمیان: 33&nbsp;
هەولێر: 29&nbsp;
هەڵەبجە: 29&nbsp;
چەمچەماڵ: 29&nbsp;
زاخۆ: 29
&nbsp;سلێمانی: 28 دهۆک: 28&nbsp;
سۆران: 27
&nbsp;ئاکرێ: 27&nbsp;
پیرمام: 24
حاجی ئۆمەران: 20

پلەکانی گەرما نزم دەبنەوە

دوایـــن زانــیــاری لەبـارەی ناکۆکیەکانی ئەمریکاو ئێران&nbsp;
بەرپرسانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕۆژی چوارشەممە ڕایانگەیاند کە وەڵامی فەرمیی ئەمریکایان سەبارەت بە پێشنیازەکەی تاران بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی حەوت مانگەی ناوچەکە پێگەیشتووە.
ئەمەش دوای ئەوە دێت کە دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا چەند ڕۆژێک لەمەوبەر بە ئاشکرا ڕەتکردنەوەی پێشنیازەکەی ئێرانی ڕاگەیاندبوو.&nbsp;
لایەنی ئێرانی هیچ وردەکارییەکی لەسەر ناوەڕۆکی نامەکە ئاشکرا نەکردووە و ڕوونی نەکردووەتەوە کە ئایا وەڵامەکە بە ئەرێنییە یان بە نەرێنیە.
فاتیمە موهاجیرانی، وتەبێژی حکوومەتی ئێران بۆ ئاژانسی فەرمیی هەواڵی وڵاتەکەی ڕایگەیاند، عەباس عێراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران وەڵامەکەی واشنتنی لە میانەی کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیراندا ڕادەستی مەسعوود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران کردووە.&nbsp;
لەو بارەیەوە پزیشکیان ڕایگەیاند کە تەواوی هەوڵی خۆیان دەدەن تا ڕێککەوتنەکە بگاتە ئەنجام و بە توندی بەرگری لە مافەکانی گەلی ئێران دەکەن و پێویستە ڕێککەوتنەکە لەسەر بنەمای «بردنەوە-بردنەوە» بۆ هەردوولا بونیاد بنرێت.
ئەم پێشهاتانە دوای گەڕانەوەی عێراقچی دێت لە شاری نیویۆرک کە بە مەبەستی بەشداریکردن لە کۆبوونەوەکانی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان سەردانی ئەمریکای کردبوو، لەوێ شاندی تاران لە ڕێگەی نێوەندگیرانی قەتەری و پاکستانییەوە گفتوگۆی ناڕاستەوخۆیان لەگەڵ لایەنی ئەمریکیدا ئەنجام دابوو.

وەزیری دەرەوەی ئێران ئەنجوومەنی وەزیرانی وڵاتەکەی لە وردەکاریی گەشتەکەی بۆ نیویۆرک و کۆبوونەوە دیپلۆماسییەکانی ئاگادار کردەوە، لەوانەش گەیاندنی مەرجەکانی تاران لە ڕێگەی نێوەندگیرەکانەوە بە مەبەستی کردنەوەی گەرووی هورمز، وەک ئەوەی وتەبێژی حکوومەت ئاماژەی پێداوە
عێراقچی هەفتەی ڕابردوو ڕایگەیاندبوو کە پێشنیازی کردووە گەرووەکە لە ماوەی یەک هەفتەدا بەڕووی هاتوچۆی دەریاییدا بکرێتەوە، بەڵام ئەم هەنگاوە بەستراوەتەوە بە چەند داواکارییەکی سەرەکی لە واشنتن.
&nbsp;لە سەرووی هەمووشیانەوە هەڵگرتنی گەمارۆی سەر بەندەرەکانی ئێران لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، ئازادکردنی پارە و سامانی سڕکراوی ئێران، و لابردنی سزاکان لەسەر هەناردەکردنی نەوتی ئەو وڵاتە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بە خێرایی پێشنیازەکەی تاران بۆ کردنەوەی گەرووی هورمزی ڕەتکردەوە و ڕایگەیاند کە ئێران بەهۆی ئەوەی «بە توندی خەریکە دەدۆڕێت» دەیەوێت ڕێککەوتن بکات، بەڵام دەستپێشخەرییەکەی بەو شێوازەی ئێستا «قبووڵکراو نییە».&nbsp;
سەرەڕای ئەم ڕەتکردنەوە ئاشکرایەی ترەمپ، نێوەندگیرە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامن لە هەوڵەکانیان لەگەڵ بەرپرسانی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکان تا لەسەر کۆتاییهێنان بە شەڕ و کردنەوەی ڕێڕەوە ئاوییەکە بگەنە ڕێککەوتن، وەک ئەوەی چەند بەرپرسێکی ئاگادار بە مەرجی ئاشکرانەکردنی ناویان باسیان لێوە کردووە.
لەگەڵ تەمومژاویبوونی ئاسۆی گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی لە نێوان هەردوولادا، ئیدارەی ترەمپ جەخت دەکاتەوە کە بەردەوام دەبێت لە فراوانکردنی جەنگی ئابووری و سەپاندنی گوشاری زیاتر بەسەر کۆماری ئیسلامیی ئێراندا.

وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا ڕۆژی سێشەممە، پاکێجێکی نوێی سزاکانی ئاشکرا کرد، کە تیایدا ژمارەیەک کەسایەتی و کۆمپانیای لە سەرانسەری جیهاندا کردووەتە ئامانج، بەپێی تۆمەتەکانی واشنتن، ئەم لایەنانە ڕۆڵی کارئاسانکەری دارایی یان پشتیوانیکەری سەرەکییان بینیوە لە دابینکردنی پێداویستی و کەرەستەکان بۆ تۆڕی دابینکاریی سەربازیی ئێران.
ئەم هەنگاوەی کۆشکی سپی بەشێکە لە هەڵمەتێکی فراوان بە ناوی «ئۆپەراسیۆنی دابڕاوی ئابووری»، کە ئامانج لێی پچڕاندنی تەواوەتیی دەمارە داراییە سەرەکییەکانی حکوومەتی ئێرانە، ئەو حکوومەتەی پێشتریش لەژێر بارگرانیی سزای تونددابوو.
لە چوارچێوەی ئەم بڕیارەدا، دە کەسایەتی و قەوارەی ئابووری لە ئێران، هۆنگ کۆنگ و پاکستان ڕووبەڕووی سزای نوێ بوونەتەوە، ئەمەش بەهۆی تۆمەتبارکردنیان بە کڕین و دابینکردنی چەک و پارچەی سەربازی بۆ وەزارەتی بەرگریی ئێران لە میانەی ڕووبەڕووبوونەوە و جەنگی حەوت مانگەی نێوان تاران و ئەمریکادا.
ڕۆژی سێشەممە دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند، ئێران «بە شێوازێکی زۆر خراپ دووچاری شکست هاتووە»، پێشبینیی ئەوەشی دووپات کردەوە کە جەنگەکە «زۆر زۆر بە خێرایی» کۆتایی دێت.&nbsp;
ئەمەش لە کاتێکدایە کە ترەمپ لە سەرەتای سەرهەڵدانی ململانێکەدا باسی لەوە کردبوو شەڕ تەنها چەند هەفتەیەک دەخایەنێت، بەڵام لە نوێترین لێدوانەکانیدا ئاماژەی بەوە داوە کە پێشبینی ناکات شەڕ پێش هەڵبژاردنە ناوەکییەکانی سێی مانگی تشرینی دووەمی ئەمریکا کۆتایی پێبێت.

دوایـــن زانــیــاریەکان لەبـارەی ناکۆکیەکانی ئەمریکاو ئێران 

فڕۆکەیەکی هێڵی ئاسمانیی «فلای دوبەی» کە لە ئیماراتەوە بەرەو ئیسرائیل بەڕێکەوتبوو، ئەمڕۆ چوارشەممە بە ناچاری لە خاکی سعوودیە نیشتەوە، ئەمەش دوای ئەوەی ڕووداوەکە مەترسیی ڕفاندنی فڕۆکەکە لەپشتەوەبوو و بووە هۆی ئەوەی ئیسرائیل فڕۆکە جەنگییەکانی بخاتە حاڵەتی ئامادەباشیەوە ولەڕێی ئاسمانەوە چاودێری فڕۆکەکە بکەن.

میدیاکانی ئیسرائیل لە زاری بەرپرسانی ئەمنییەوە ئاشکرایان کرد، ڕووداوەکە پەیوەندی بە دەمەقاڵێ و ناکۆکیی نێوان هەردوو فڕۆکەوانەکەوە هەبووە، هەروەها سەرجەم سەرنشینانی نێو فڕۆکەکە سەلامەتن.
فڕۆکەکە لە شاری تەبووک لە بنکەیەکی مەدەنی و سەربازیی ئەو وڵاتە نیشتووەتەوە، بەپێی زانیارییەکانی تۆڕی چاودێریی فڕین «فلایت ڕادار 24»، فڕۆکەکە زەنگی ئاگادارکردنەوەی لەناکاوی لێداوە، نزیکەی دوو کاتژمێر دوای فڕینی لە دوبەیەوە، لە ماوەی تەنها یەک خولەکدا بەرزییەکەی لە 33 هەزار پێوە بۆ 17 هەزار پێ دابەزیوە و دوای خولانەوەیەکی نائاسایی لە نزیک سنووری ئوردن.
دوای کاتژمێرێک لە فڕۆکەخانەی تەبووک نیشتووەتەوە و بەرپرسێکی هەرێمیی کە لە وردەکاریی ڕووداوەکە ئاگادار کراوەتەوە ڕایگەیاند، پێکدادان لە ژووری سەرکردایەتیکردنی فڕۆکەکە (کۆکپیت) ڕوویداوە و بە ڕوونی فڕۆکەوانەکان تێیدا بەشدار بوون، بەڵام تا ئێستا هۆکاری سەرەکیی هەڵگیرسانی ئەو شەڕە ئاشکرا نەبووە.&nbsp;
ئاماژەی بەوەش کرد، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوە فەرمییەکاندا وتە لە تەواوی دەستەی کارمەندانی فڕۆکەکە وەرگیراوە، بێ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە کە ئایا کەس لەسەر ڕووداوەکە دەستبەسەر کراوە یاخود نا.
لە لایەکی دیکەوە، بەرپرسێکی ئیسرائیلی ئەوەی خستەڕوو کە وڵاتەکەی گومان دەکات ئەم ڕووداوە هەوڵێک بووبێت بۆ بەئامانجگرتنی هاووڵاتییانی ئیسرائیلی، بەڵام لێکۆڵینەوەکان لەسەر ڕاستیی بابەتەکە هێشتا بەردەوامن.

بەرپرسێکی دیکەی ئاگادار لە دۆسیەکە پشتڕاستی کردەوە کە ئیسرائیل فڕۆکە جەنگییەکانی بەهۆی ترس لە ڕفاندنی فڕۆکەکە خستووەتە ئامادەباشییەوە، بەو پێیەی دەیان هاووڵاتیی ئیسرائیلی لەنێویدا بوون ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ هۆشدارییەکانی ئەم دواییەی بنیامین نەتەنیاهو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل سەبارەت بە مەترسییە ئەمنییە چاوەڕواننەکراوەکان.&nbsp;

سەرجەم ئەو سێ بەرپرسە بە مەرجی ئاشکرانەکردنی ناویان لێدوانیان داوە، چونکە لێکۆڵینەوە لە ڕووداوەکە هێشتا تەواو نەبووە.&nbsp;
لەو چوارچێوەیەشدا نووسینگەی نەتەنیاهو ڕایگەیاند کە دۆخەکە لەژێر کۆنترۆڵدایە و کار لەسەر گەڕاندنەوەی سەرنشینەکان دەکەن بۆ ئیسرایل.&nbsp;
هەرچەندە نیشتنەوەی لەناکاو بەهۆی کێشەی کارمەندان دەگمەنە، بەڵام پێشینەی هەبووە، وەک ڕووداوەکەی ساڵی 2022 کاتێک دوو فڕۆکەوانی هێڵی فەڕەنسی بەهۆی شەڕکردن لە کاتی گەشتێکی جنێف بۆ پاریس سڕ کران، بەڵام ئەو گەشتە ڕێڕەوەکەی نەگۆڕی و بە ئاسایی نیشتەوە.
&nbsp;هاوکات، چەند سەرنشینێک لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا بۆ کەناڵی دوانزەی ئیسرائیلی باسیان لەوە کرد کە گوێیان لە دەنگی هاوار بووە لە ڕیزەکانی پێشەوەی فڕۆکەکە بەهۆی دەمەقاڵێی نێوان فڕۆکەوانەکان، دواتر فڕۆکەکە بە خێرایی و بە شێوازێکی مەترسیدار نزم بووەتەوە بەر لەوەی لە خاکی سعوودیە بنیشێتەوە.&nbsp;
کۆمپانیای «فلای دوبەی» لە ڕاگەیەندراوێکدا پشتڕاستی کردەوە کە گەشتی «ئێف زێد 1073» کە بەرەو فڕۆکەخانەی بن گۆریۆن لە ئیسرائیل دەڕۆیشت، تووشی ڕووداوێکی لەناکاو بووە و ئەمڕۆ ڕۆژی چوارشەممە بە سەلامەتی لە فڕۆکەخانەی تەبووک لە سعوودیە نیشتووەتەوە.
کۆمپانیاکە جەختی لەوە کردەوە کە تیمەکانیان لە هەماهەنگییدان لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان و لەگەڵ دەستکەوتنی زانیاریی پشتڕاستکراوەی زیاتر، ڕاگەیەندراوی نوێ بڵاودەکەنەوە.

&nbsp;داتاکانی چاودێریی فڕین دەریانخستووە کە فڕۆکەکە لە جۆری «بۆینگ 737 ماکس 8» بووە و کۆمپانیای فلای دوبەی بە بەشی تێچوو-کەمی کۆمپانیای ئیمارات دادەنرێت هاوکات لە دوای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی 2020، ئیمارات بووەتە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی گەشتیاری بۆ هاووڵاتییانی ئیسرائیلی، تەواوی کەشتیگەلی فلای دوبەی پشت بە مۆدێلە جیاوازەکانی فڕۆکەی دوو بزوێنەریی بۆینگ 737 دەبەستێت کە لە سەرانسەری جیهاندا بەکاردەهێنرێت و کۆمپانیاکە خاوەنی نزیکەی 100 فڕۆکەیە لەم جۆرە، لەنێویاندا 69 فڕۆکەیان لە مۆدێلی ماکس هەشتە.
فڕۆکەکە لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دوبەیەوە فڕیبوو، فڕۆکەخانەیەک کە قەرەباڵغترین ناوەندی ئاسمانیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و لەسەر ئاستی جیهانیش گەورەترینە لە گەشتە نێودەوڵەتییەکاندا، بە جۆرێک ساڵی ڕابردوو ژمارەیەکی پێوانەیی تۆمار کرد و پێشوازی لە 95 ملیۆن و 200 هەزار گەشتیار کرد.
&nbsp;لە دەیەکانی 1960 و 1970، هاووڵاتییانی ئیسرائیلی ڕووبەڕووی زنجیرەیەک کردەوەی ڕفاندن و پەلاماری سەر فڕۆکەکان بوونەوە لەلایەن چەکدارە فەلەستینییەکانەوە، هەرچەندە ماوەی چەندین دەیەیە هیچ ڕووداوێکی ڕفاندنی فڕۆکە لە ئیسرائیل تۆمار نەکراوە، بەڵام ئەو وڵاتە توندترین ڕێوشوێنی ئەمنیی فڕۆکەوانی لەسەر ئاستی جیهان جێبەجێ دەکات لەوانەش پشکنینی زۆر ورد و توند بۆ ئەو گەشتانەی کە ڕوو لە فڕۆکەخانەکانی دەکەن.&nbsp;
هاوکات لە دوای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی 2020، گەشتە ئاسمانییە بازرگانییەکان بە بەردەوامی لە نێوان ئیسرائیل و ئیمارات ئەنجام دەدرێن.

ڕووداوی فڕۆکەکەی فڵای دوبەی بــــەهـۆی فــڕانــدنـــەوە نــەبــــووە

کەشناسیی هەرێم پێشبینییەکانی کەشوهەوای بۆ 48 کاتژمێری داهاتوو بڵاوکردەوە.
ئەمڕۆ چوارشەممە 30ـی ئەیلوولی 2026، کەشناسی هەرێم رایگەیاند، ئاسمان لە نێوان پەڵەهەور و نیمچەهەوردا دەبێت، ئەگەری تۆزێکی کەم لە هەوادا هەیە و پلەکانی گەرماش بەراورد بە دوێنێ کەمێک دادەبەزن.
پلەکانی گەرمای ئەمڕۆ بە پلەی سیلیزی:
گەرمیان: 35&nbsp;
هەڵەبجە: 31
چەمچەماڵ: 30
&nbsp;هەولێر: 29
&nbsp;سلێمانی: 29
&nbsp;دهۆک: 29
&nbsp;زاخۆ: 29&nbsp;
ئاکرێ: 29
&nbsp;سۆران: 27
&nbsp;پیرمام: 25
&nbsp;حاجی ئۆمەران:&nbsp;


بۆ سبەی پێنجشەممە، بەهۆی کاریگەریی نزمەپاڵەپەستۆی دەریای ناوەڕاستەوە، دۆخی کەشوهەوا ناجێگیر دەبێت و ئاسمان دەگۆڕێت بۆ هەوری تەواو لەگەڵ دەستپێکردنی بارانبارینی پچڕپچڕی مامناوەند. بارانەکە سەرەتا لە پارێزگای دهۆکەوە دەستپێدەکات، دواتر ڕوو لە ناوچە شاخاوییەکانی هەولێر دەکات و لە کاتەکانی ئێوارەشدا بەشێوەی نمەباران پارێزگای سلێمانی دەگرێتەوە، پلەکانی گەرماش لە زۆربەی ناوچەکان یەک بۆ دوو پلە بەرز دەبنەوە، جیا لە دهۆک کە کەمێک نزمبوونەوە بەخۆیەوە دەبینێت.&nbsp;

پلەکانی گەرمای سبەی پێنجشەممە بە پلەی سیلیزی:
&nbsp;هەڵەبجە: 32
&nbsp;چەمچەماڵ: 32
&nbsp;هەولێر: 31
&nbsp;سلێمانی: 31
&nbsp;گەرمیان: 28
&nbsp;دهۆک: 28
&nbsp;زاخۆ: 28
&nbsp;ئاکرێ: 27
&nbsp;سۆران: 27
&nbsp;پیرمام: 26
&nbsp;حاجی ئۆمەران: 18

لە میانی هەوڵە دیپلۆماسییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئاشتی، بۆردومانەکانی مۆسکۆ لە ئۆکرانیا هەشت قوربانیی لێکەوتەوە.
&nbsp;
لەگەڵ نوێبوونەوەی داواکارییە نێودەوڵەتییەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ، لە هێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکەکانی سوپای ڕووسیادا بۆ سەر خاکی ئۆکرانیا، لە میانی ئەو هێرشەدا هەشت هاووڵاتیی مەدەنی کوژران، ئەمەش لە کاتێکدایە داگیرکارییەکانی مۆسکۆ ماوەی چوار ساڵ و نیوە بەردەوامە.
&nbsp;ئیهۆر ڤیهیڤسکی، وەزیری ناوخۆی ئۆکرانیا ڕایگەیاند، هێرشێک بۆ سەر پارێزگای خارکیڤ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی وڵات، بووە هۆی کوژرانی شەش کرێکاری کەرتی کشتوکاڵ و برینداربوونی ١٢ کەسی دیکە.&nbsp;
هاوکات لە کیێڤی پایتەختدا لە هێرشێکی دیکەدا گیانلەدەستدانی پیاوێک و ژنێکی لێکەوتەوە، لە شاری بەندەریی ئۆدیساش لە باشووری وڵات بۆردومانێکی چڕ تۆمار کراوە.&nbsp;
لە بەرامبەردا، ڤۆلۆدیمیر زێلینسکی، سەرۆکی ئۆکرانیا لە وتارێکدا لە کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد لە ڕێگەی سەپاندنی سزای ئابووری و قەدەغەکردنی بازرگانییەوە سەرچاوەی داهاتەکانی ڕووسیا وشک بکەن، تا دەسەڵاتدارانی مۆسکۆ لەو پارەیە بێبەش بکرێن کە بۆ درێژەدان بە جەنگ بەکاری دەهێنن.
ئەمەش بەردەوامیی ئەو گوشارانەیە کە سەرکردەکانی جیهان بۆ پاشەکشەپێکردن بە خواستەکانی ڕووسیا لە نەتەوە یەکگرتووەکان دەیگرنەبەر.
&nbsp;سەرەڕای هەوڵە دیپلۆماسییە چڕەکانی چەند ساڵی ڕابردوو، هیچ ئاماژەیەکی ڕوون بۆ دەرچوون لە چەقبەستوویی ئەم جەنگە لە ئارادا نییە، ئەو جەنگەی کە پاشکەوتە و کاریگەرییە نەرێنییەکانی گەیشتووەتە سەر ئاسایشی خۆراک و وزەی جیهان، ئەمەش پەیوەندییەکانی نێوان مۆسکۆ و وڵاتانی ڕۆژئاوای بە تەواوی ئاڵۆز کردووە.&nbsp;
لە ڕووی هەڵوێستە سیاسییەکانیشەوە، لە دوای داواکارییەکەی ئۆکرانیا بۆ ڕاگەیاندنی ئاگربەستێکی سەرتاسەری و بێمەرج، دمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کۆشکی سەرۆکایەتیی ڕووسیا (کرێملین) پێداگریی وڵاتەکەی دووپات کردەوە و ڕایگەیاند کە ئەوان تەنها پێشوازی لە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی هەمەلایەنە دەکەن، نەک تەنها ڕاگرتنێکی کاتی لە شەڕ و پێکدادانەکاندا.
دمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کۆشکی سەرۆکایەتیی ڕووسیا لە لێدوانێکدا بۆ ڕۆژنامەنووسان ڕایگەیاند:" ئێمە پێمانوایە کە پێویستە بەدوای ئاشتیدا بگەڕێین، نەک ئاگربەستێکی کاتی"، ئەمەش لە کاتێکدایە کە مەرجەکانی مۆسکۆ بەتایبەت دەستبەرداربوونی ئۆکرانیا لە خاکەکەی، لە لایەن دەسەڵاتدارانی کیێڤەوە بە تەواوی ڕەتکراوەتەوە.&nbsp;
ئەمەش لەکاتێکدایە، لە چەند مانگی ڕابردوودا جەنگی ئاسمانیی نێوان هەردوو وڵات گەیشتووەتە ئاستێکی نوێ، ڕووسیا بە بەردەوامی بە مووشەکی کرووز، بالیستیک، بۆمبی بەهێزی زیرەکی هەڵفڕیو و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بە بزوێنەری جێت هێرش دەکاتە سەر ئۆکرانیا، لە بەرامبەریشدا فڕۆکە بێفڕۆکەوانە دوورمەوداکانی ئۆکراینا پاڵاوگەکانی نەوت و ئەو دامەزراوە ئابوورییانە دەکەنە ئامانج کە بڕبڕەی پشتی داهاتی مۆسکۆ پێکدەهێنن.
لەگەڵ ئەوەشدا، لەسەر زەمین و لە درێژایی هێڵی پێشەوەی بەرەکانی شەڕ لە ڕۆژهەڵات و باشووری ئۆکرانیا کە نزیکەی هەزار و 250 کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە، لە ساڵی ڕابردووەوە هیچ گۆڕانکارییەکی گەورە لە نەخشەی مەیدانیدا ڕووی نەداوە، چونکە بەکارهێنانی ژمارەیەکی زۆر و بێشوماری فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە لایەن هەردوولاوە، جموجۆڵی سەربازیی بە تەواوی سنووردار و قورس کردووە.

بەهۆی بۆردومانەکانەوە هەشت کەس کوژران

&nbsp;بەپێی ڕێنماییەکی فەرمیی نوێ کە لە لایەن وەزیری پەروەردەوە، دەبێت سەرجەم پەیمانگە ناحکومییەکان دەوامی ڕۆژانەی فێرخوازەکانیان بە سیستەمی ئەلیکترۆنیی پەنجەمۆر کۆنترۆڵ بکەن و داتای ڕاست و دروست هەڵبگرن.&nbsp;

بەپێی یاساکە، سنوورێک بۆ نەهاتنی فێرخوازان دانراوە تێپەڕاندنی 25 ڕۆژ ئامادەنەبوون لە ماوەی یەک ساڵی خوێندندا، بێبەشبوونی یەکجاریی قوتابییەکە لە درێژەدان بە پرۆسەی خوێندنی ئەو ساڵەی لێدەکەوێتەوە و بە دابڕاو تۆمار دەکرێت، بەرپرسیارێتیی جێبەجێکردنیشی راستەوخۆ دەخرێتە ئەستۆی کارگێڕیی ناوەندەکان.

هاوکات، هۆشداری دراوەتە خاوەنی پەیمانگەکان کە پێشێلکردنی ئەم ڕێکارانە باجەکەی قورس دەبێت، بە جۆرێک دەستپێکردنی ڕێکاری یاسایی دەگاتە سەپاندنی سزای دارایی و تەنانەت پووچەڵکردنەوە و کێشانەوەی مۆڵەتی فەرمیی پەیمانگەکە.&nbsp;

لە بەشێکی دیکەی ئەم پرۆسەیەدا، لێپرسینەوە دەچێتە ناو خودی وەزارەتیشەوە، هەر سەرپەرشتیارێکی پەروەردەیی کە ئەرکی بەدواداچوونی مەیدانیی ئەم بڕیارەی پێسپێردراوە، دەستبەجێ لێسەندنەوەی پلە پیشەییەکەی دەستپێدەکات ئەگەر بێباکی یان خەمساردی بنوێنێت لە پرۆسەکەدا.

سیستمی پەنجەمۆر لە پەیمانگە ناحکومییەکان جێبەجێ دەکرێت

سەرۆکوەزیرانی عێراق: 30ـی ئەیلوول وەک دوا وادە دادەنێێن بۆ کۆتاییهێنان بە ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە ڕابەرایەتیی ئەمریکا و کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانیان لە عێراق، وادەیەکی نەگۆڕ و یەکلاکەرەوەیە&nbsp;

نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس رایگەیاند، ئەم لێدوانانەی سەرۆکوەزیران لە ڕۆژی چوارشەممە و لە دوای کۆبوونەوەی ناوبراو هاتووە لەگەڵ ژەنەڕاڵ "براد کوپەر"،فەرماندەی سێتکۆم (فەرماندەییی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا).

هاوکات، کشانەوەی ئەم هێزانە بە مانای کۆتاییهاتنی ئەو بوونە سەربازییە دێت کە لە ساڵی 2003ـوە بە هێرشی هاوپەیمانان و بە ڕابەرایەتیی ئەمریکا بۆ سەر ڕژێمی سەدام حوسێن دەستی پێکرد، پێشتریش لە ساڵی 2024، واشنتن و بەغدا ڕێککەوتبوون لەسەر قۆناغ بە قۆناغی کەمکردنەوە و کۆتاییهێنان بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەرتەسکترەکانی هاوپەیمانان دژی گرووپی چەکداریی داعش.

&nbsp;لە ڕاگەیەندراوەکەشدا هاتووە،٣٠ی ئەیلوول وادەی نەگۆڕ و کۆتایی دەبێت بۆ تەواوبوونی ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی داعش لە عێراق و کۆتاییهێنان بە چوونەدەرەوەی سەرجەم هێزەکانیان.
ئاماژەی بەوەشکردووە: (1ـی تشرینی یەکەم وەرچەرخانێکی نوێ دەبێت لە مێژووی عێراقدا، چونکە وڵاتەکە لە هەر بوونێکی سەربازیی بیانی پاک دەبێتەوە.&nbsp;
ئەمەش لەکاتێکدایە، لە بەیاننامەکەدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە خستنەژێردەستی تەواوی چەک لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا، مەرجێکی سەرەکی و بنەڕەتییە بۆ هەنگاونانی عێراق بەرەو قۆناغێکی نوێی گەشەپێدان و ئاوەدانی.&nbsp;


هەریەکە لە زەیدی و کوپەر جەختیان لەوە کردووەتەوە کە پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەچێتە قۆناغێکی نوێوە بۆ هاوکاریی ئابووری و ئەمنی لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە سەروەریی خاکی هەردوولا و بەرژەوەندییە هاوبەشەکان.&nbsp;
بەرپرسێکی ئەمریکی بە ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسی ڕاگەیاندووە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشبینی دەکات تاوەکو 30ـی ئەیلوول کشانەوەی هێزەکانی تەواو بکات، بەڵام ڕەتی کردەوە ژمارەی ئەو سەربازانە ئاشکرا بکات کە لە عێراق ماونەتەوە، یاخود شوێنی نوێی جێگیرکردنەوەیان دیاری بکات.&nbsp;
بەپێی ڕاپۆرتێکی ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و عێراق و هاوبەشەکانی هاوپەیمانان سەرکەوتنی گەورەیان لە تێکشکاندنی داعشدا بەدەستهێناوە، لە ئێستاش بەدواوە هێزە ئەمنییەکانی عێراق بە هەماهەنگی پێشمەرگە و دامەزراوە ئەمنییەکانی دیکەی هەرێمی کوردستانیشەوە ڕابەرایەتیی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان لە عێراق دەکەن ساڵی ڕابردوو هێزەکانی ئەمریکا لە زۆربەی بنکە سەربازییەکانی ناوچەکانی تری عێراق کشانەوە، بەڵام لە هەرێمی کوردستان بوونی خۆیان پاراست.&nbsp;
لە دوای 28ـی شوبات و دەستپێکردنی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، بنکەکانی ئەو هێزانە لە هەرێم بە بەردەوامی ڕووبەڕووی هێرش بوونەتەوە و لە ڕوانگەی مێژووییەوە، ئامادەیی سەربازیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی 2007 و لە ترۆپکی ئۆپەراسیۆنەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداراندا، گەیشتە زیاتر لە 170 هەزار سەرباز.&nbsp;
لە کانوونی یەکەمی 2011دا، دوا یەکەی هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا خاکی عێراقیان بەجێهێشت. بەڵام لە ساڵی 2014 و لەگەڵ سەرهەڵدانی گرووپی داعش و کۆنترۆڵکردنی رووبەرێکی بەرفراوان لە خاکی عێراق و سووریا، لەسەر داواکاری و بانگهێشتی فەرمیی حکوومەتی عێراق، هێزەکانی ئەمریکا جارێکی دیکە گەڕانەوە و پاش ئەوەی داعش دەسەڵاتی بەسەر ئەو ناوچانەدا لەدەستدا کە کۆنترۆڵی کردبوون، ئۆپەراسیۆنە سەربازییە سەرەکییەکانی هاوپەیمانان لە ساڵی 2021 کۆتاییان پێهات.

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

پلەکانی گەرما بەرز دەبنەوە

هەرێم و بەغدا ڕێنەکەوتن

نەوت بەربەستی 100 دۆلاری بەزاند

نمە باران دەبارێت

کەسایەتی و شوێنەوارەکانی سەر دراوی عێراقی بناسە

ماوەی بەسەرچونی باڵانسی مۆبایل درێژ دەکرێتەوە

پلەکانی گەرما نزم دەبنەوە

دوایـــن زانــیــاریەکان لەبـارەی ناکۆکیەکانی ئەمریکاو ئێران

ڕووداوی فڕۆکەکەی فڵای دوبەی بــــەهـۆی فــڕانــدنـــەوە نــەبــــووە

پلەکانی گەرما نزم دەبنەوە

بەهۆی بۆردومانەکانەوە هەشت کەس کوژران

سیستمی پەنجەمۆر لە پەیمانگە ناحکومییەکان جێبەجێ دەکرێت

پێشبینی دەکرێت تاوەکو 30 ئەیلول هێزەکانی ئەمریکا بکشێنەوە

د. کەریم شەریف قەرەچەتانی

د. پیرۆت محه‌مه‌د ئه‌مین

لەتیف فاتح فەرەج

عەبدولواحید محەمەد

کاروان ئەنوەر

محەمەد مێرگەسۆری

سەرکۆ یونس

عیماد ئەحمەد

ئەبوبەکر کاروانی

ئیدریس نوری