دامەزراوەی میدیایی قەڵەم "کتێبخانەی قەڵەم" وەک دەروازەیەکی نوێی مەعریفە دەکاتەوە.
وەک هەنگاوێکی نوێ بۆ دەوڵەمەندکردنی کایەی ڕۆشنبیری و بونیادنانی پردێکی پەیوەندی لە نێوان خوێنەر و ئەدەب و زانستی جیهانی، دامەزراوەی میدیایی قەڵەم بە فەرمی بەشی "کتێبخانەی قەڵەم"ی ڕاگەیاند. 
ماڵپەڕی قەڵەم کە هەمیشە وەک "کۆکەرەوەی زمانەکان و دەروازەیەک بۆ مەعریفەی جیهانی" کار دەکات، لە ڕێگەی ئەم بەشە نوێیەوە هەوڵ دەدات سەرچاوە زانستی و ئەدەبییەکان بخاتە بەردەستی خوێنەران. کتێبخانەکە بە چوار زمانی سەرەکی کتێب و سەرچاوەکان دەخاتە ڕوو، لە بەشی کتێب لە ماڵپەڕی قەڵەم، کە بریتین لە:-
 • کوردی
 • عەرەبی
 • ئینگلیزی
 • فارسی 
ئەم هەنگاوەی دامەزراوەکەمان لە چوارچێوەی پەرەپێدانی پلاتفۆرمەکانماندایە بۆ ئەوەی ببینە سەرچاوەیەکی جێگەی بڕوای توێژەران و خوێنەران، تا بتوانن بە زمانە جیاوازەکان دەستیان بە نوێترین و گرنگترین بەرهەمە فکری و مەعریفییەکانی جیهان بگات.

"کتێبخانەی قەڵەم" وەک دەروازەیەکی نوێی مەعریفە دەکرێتەوە

بەرەبەیانی ئەمڕۆ 98مین ئاهەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار لە هۆڵی Dolby Theatre لە لۆس ئەنجلس بەڕێوەچوو، ئەمساڵ کێبڕکێیەکی توند لەنێوان فیلمەکاندا هەبوو، بەتایبەت فیلمی One Battle After Another کە توانی زۆرترین خەڵاتە سەرەکییەکان بۆ خۆی بباتەوە.
ئەمساڵ پێشکەشکاری ناسراوی کۆمێدی Conan O'Brien ئەرکی پێشکەشکردنی ئاهەنگەکەی لە ئەستۆ بوو، کە بە شێوازێکی سەرنجڕاکێش ئاهەنگەکەی بەڕێوەبرد، فیلمی One Battle After Another وەک سەرکەوتووی گەورەی ئەمساڵ دەستنیشان کرا، دوای ئەوەی توانی شەش خەڵاتی جیاواز بەدەستبهێنێت کە گرنگترینیان باشترین فیلم و باشترین دەرهێنەر بوون.
هەروەها فیلمی Sinners کە بە شانزە کاندیدکردن ژمارەیەکی پێوانەیی تۆمار کردبوو، توانی چوار خەڵات بباتەوە، یەکێک لە دەستکەوتە مێژووییەکانی ئەمساڵیش بردنەوەی خەڵاتی باشترین سینەماتۆگرافەر بوو لەلایەن Autumn Durald Arkapaw، کە بووە یەکەم ژن لە مێژوودا ئەم خەڵاتە بباتەوە.
لیستی براوە سەرەکییەکانی خەڵاتەکانی ئۆسکاری ساڵی 2026:
باشترین فیلم: One Battle After Another
باشترین دەرهێنەر: Paul Thomas Anderson بۆ فیلمی One Battle After Another
باشترین ئەکتەری پیاو: Michael B. Jordan بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی Sinners
باشترین ئەکتەری ژن: Jessie Buckley بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی Hamnet
باشترین ئەکتەری یاریدەدەری پیاو: Sean Penn بۆ فیلمی One Battle After Another
باشترین ئەکتەری یاریدەدەری ژن: Amy Madigan بۆ فیلمی Weapons
باشترین سیناریۆی ڕەسەن: Ryan Coogler بۆ فیلمی Sinners
باشترین سیناریۆی وەرگیراو: Paul Thomas Anderson بۆ فیلمی One Battle After Another
باشترین فیلمی ئەنیمەیشن: KPop Demon Hunters
باشترین فیلمی نێودەوڵەتی: Sentimental Value لە وڵاتی نەرویجەوە

براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری ساڵی 2026 دیاری کران

بۆ چەندین دەیەیە تەنها لە ناو فیلمە خەیاڵییەکاندا دەمانبینی کە مرۆڤ بتوانێت بە مێشک کۆنتڕۆڵی کۆمپیوتەر بکات، بەڵام کۆمپانیای نیورالینک (Neuralink) کە لە لایەن ئیلۆن مەسکەوە دامەزراوە، خەریکە ئەم خەیاڵە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی زانستی، ئەم تەکنەلۆژیایە دەیەوێت پردێک لە نێوان دەمارەکانی مێشک و جیهانی دیجیتاڵیدا دروست بکات. 
نیورالینک چییە و چۆن کار دەکات؟ نیورالینک ئامێرێکی بچووکە کە قەبارەکەی لە قەبارەی دراوێکی کانزایی دەچێت و لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەکی وردەوە لە ناو کاسەی سەردا جێگیر دەکرێت، ئەم ئامێرە هەزاران وایەری زۆر باریکی پێوەیە کە لە تاڵە مووی مرۆڤ باریکترن و دەبەسترێنەوە بە دەمارەخانەکانی مێشکەوە، ئەرکی ئەم وایەرانە خوێندنەوەی ئاماژە کارەباییەکانی مێشک و وەرگێڕانیانە بۆ سەر زمانێکی دیجیتاڵی کە کۆمپیوتەر لێی تێبگات. 
لە قۆناغی ئێستادا، ئامانجی سەرەکی نیورالینک یارمەتیدانی ئەو کەسانەیە کە کێشەی دەمارییان هەیە یان ئیفلیج بوون، لە ڕێگەی ئەم چیپەوە، کەسێکی ئیفلیج دەتوانێت تەنها بە "بیرکردنەوە" ماوسی کۆمپیوتەر بجوڵێنێت، نامە بنووسێت، یان مۆبایلەکەی بەکاربهێنیت، یەکەم تاقیکردنەوەی مرۆیی کە لە ساڵی 2024دا ئەنجامدرا، نیشانی دا کە نەخۆشێک توانیویەتی بە سەرکەوتوویی یاری شەترەنج لەسەر کۆمپیوتەر بکات تەنها بە بەکارهێنانی مێشکی. 
ئیلۆن مەسک تەنها چاوی لە چارەسەری نەخۆشی نییە، بەڵکو دەخوازێت مرۆڤ بگەیەنێتە ئاستێکی باڵاتر (Superhuman)، ئەو پێی وایە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرامبەر زیرەکی دەستکرددا (AI) شکست نەهێنێت، دەبێت مێشکی خۆی بە ئینتەرنێتەوە ببەستێتەوە.
سەرچاوە پشتگیرەکان:

Nature Journal of Biomedical Engineering
MIT Technology Review 
Neuralink Official Website

چیپەکەی ئیلۆن مەسک چۆن جیهان دەگۆڕێت؟

حەمید هیراد گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری بەناوبانگی ئێرانی، بەهۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد.
حەمید حوسێن زادە، ناسراو بە "حەمید هیراد"، لە 1ـی شوباتی 1991 لە گوندێکی سەر بە پارێزگای گێڵان لە باکووری ئێران لەدایکبووە, حەمید لە تەمەنی منداڵییەوە خولیای مۆسیقای هەبووە و لە تەمەنی 15 ساڵییەوە دەستی بە فێربوونی مۆسیقا و نووسینی شیعر کردووە. 
لە ساڵی 2020ـدا حەمید هیراد توشی نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن بوو، سەرەڕای سەختی نەخۆشییەکەی و وەرگرتنی چارەسەری کیمیایی، هیراد دەستی لە هونەر هەڵنەگرت و بەردەوام بوو لە بڵاوکردنەوەی گۆرانی و ئەنجامدانی کۆنسێرتەکانی.
دواجار، حەمید هیراد ئەمڕۆ پاش ململانێیەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەی لە تەمەنی 34 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

حەمید هیراد کۆچی دوایی کرد

ئایا تا ئێستا هەستت کردووە کە بۆ چەند خولەکێک مۆبایلەکەت بەکاردەهێنیت، بەڵام کاتێک بەئاگا دێیتەوە دەبینیت دوو کاتژمێرت لە ناو تیکتۆک یان ئینستاگرام بەسەر بردووە؟ ئەمە تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو ئەنجامی سیستمێکی ئاڵۆزی دەروونییە کە پێی دەگوترێت تەڵەی دۆپامین.
دۆپامین چییە؟ دۆپامین ماددەیەکی کیمیاییە لە ناو مێشکدا کە بەرپرسە لە هەستی پاداشت و خۆشی، کاتێک خواردنێکی خۆش دەخۆیت یان کارێکی سەرکەوتوو دەکەیت، مێشک ئەم ماددەیە دەردەدات و هەست بە دڵخۆشی دەکەیت.
چۆن گیرۆدە دەبین؟ هەر (لایک)ێـک، کۆمێنتێک، یان ئاگادرییەک کە بۆت دێت، بڕێکی کەم لە دۆپامین لە مێشکتدا دەردەدات، مێشک ئاڵوودەی ئەم هەستە کورت و خێرایانە دەبێت، دیزاینی شاشەکان، ڕەنگە گەشەکان، بابەتی بێکۆتا (Infinite Scroll)، هەموویان بۆ ئەوە دروست کراون کە مێشک هەمیشە چاوەڕێی پاداشتێکی تر بێت لە ڤیدیۆی داهاتوودا.
کاریگەرییە خراپەکان لەسەر ژیانی ڕۆژانە 1-کەمبوونەوەی تەرکیز: مێشک ڕادێت لەسەر وەرگرتنی زانیاری خێرا و کورت، ئەمەش وادەکات خوێندنەوەی کتێب یان کارکردن لەسەر پڕۆژەیەکی درێژخایەن زۆر قورس بێت. 2- تێکچوونی خەو: ئەو تیشکە شینەی لە مۆبایلەوە دەردەچێت، ڕێگری دەکات لە دەردانی هۆرمۆنی مێلاتۆنین، کە بەرپرسە لە خەوێکی ئارام. 3- بەراوردکاری کۆمەڵایەتی: بینینی ژیانی کەسانی دیکە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستی خۆ بەکەم زانین و خەمۆکی لای بەکارهێنەر.
چۆن خۆمان لەم تەڵەیە ڕزگار بکەین؟ پێویست ناکات تەکنەلۆژیا بە تەواوی ڕەت بکەیتەوە، بەڵکو دەتوانیت ئەم هەنگاوانە جێبەجی بکەیت:
-نۆتیفیکەیشنی ئەپڵیکەیشنە ناپێویستەکان بکوژێنەرەوە.
-کاتێکی دیاریکراو دانێ بۆ بەکارهێنانی مۆبایل (بۆ نموونە ڕۆژانە یەک کاتژمێر).
-مۆبایل مەبەرە ژووری خەوتنەکەت.
-پەیڕەوی (ڕۆژووی دۆپامین) بکە؛ واتە ڕۆژێک لە هەفتەیەکدا بە تەواوی لە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان دوور بکەوەرەوە تا مێشک بگەڕێتەوە دۆخی سروشتی خۆی. سەرچاوە پشتگیرەکان: 1-کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی (American Psychological Association)
2-پەیمانگای پزیشکیی هارڤارد (Harvard Medical School)
3-سەنتەری تەکنەلۆژیای مرۆیی (Center for Humane Technology)

تەڵەی دۆپامین

بۆ چەندین ساڵ، کونە ڕەشەکان تەنها وەک بیردۆزێکی بیرکاری لە ناو هاوکێشەکانی ئەلبێرت ئەنیشتایندا بوونیان هەبو،. بەڵام ئەمڕۆ، بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و گرتنی یەکەمین وێنەی ڕاستەقینەی کونێکی ڕەش، زاناکان دەستیان کردووە بە تێگەیشتن لەم تەنە سەیرانەی کە هەموو یاساکانی فیزیا تێکدەشکێنن.
کونی ڕەش چییە؟ کونی ڕەش شوێنێکە لە بۆشایی ئاسماندا کە هێزی کێشکردن تێیدا ئەوەندە بەهێزە، تەنانەت ڕووناکیش ناتوانێت تێیدا دەربچێت، ئەم هێزە بەهێزە لەبەر ئەوە دروست دەبێت کە بڕێکی زۆر لە ماددە لە ناو شوێنێکی زۆر بچووکدا پەستێنراوە، ئەمە وەک ئەوە وایە کە تۆ گۆی زەوی بپەسێنیت بۆ قەبارەی دەنکە نۆکێک، بەڵام کێشەکەی وەک خۆی بمێنێتەوە.
کونە ڕەشەکان چۆن دروست دەبن؟ زۆربەی کونە ڕەشەکان لە ئەنجامی مردنی ئەستێرە زەبەلاحەکان دروست دەبن، کاتێک تەمەنی ئەستێرەیەکی گەورە کۆتایی دێت و سووتەمەنییە ناوکییەکەی نامێنێت، لەژێر قورسایی کێشی خۆیدا دادەڕمێت و دەتەقێتەوە، ئەگەر پاشماوەی ئەستێرەکە ئەوەندە قورس بێت، دەبێتە کونی ڕەش، ئەم پڕۆسەیە بە یەکێک لە توندوتیژترین ڕووداوەکانی گەردوون دادەنرێت.
پێکهاتەی ناوەوەی کونی ڕەش زاناکان پێیان وایە کونی ڕەش لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت: 1- ئاسۆی ڕووداو (Event Horizon): ئەمە ئەو سنوورەیە کە هەر تەنێک بیبڕێت، چیتر گەڕانەوەی بۆ نییە. 2- دیسکی کۆکەرەوە (Accretion Disk): گاز و تۆزێکی زۆر بە دەوری کونی ڕەشەکەدا دەسوڕێنەوە و بەهۆی لێخشاندنەوە گەرم دەبن و تیشکێکی زۆر بەهێز دەردەکەن، ئەمەش وادەکات ئێمە بتوانین کونی ڕەشەکە ببینین. 3- خاڵی تاکی (Singularity): لە ناوەڕاستی کونی ڕەشەکەدایە، شوێنێکە کە چڕی تێیدا بێکۆتایە و هەموو یاساکانی فیزیای تێدا پەکدەکەوێت.
دیاردەی سپاگێتی (Spaghettification) ئەگەر مرۆڤێک بەرەو کونی ڕەشێک بڕوات، تووشی دیاردەیەکی سەیر دەبێت کە زاناکان ناویان ناوە سپاگێتی، بەهۆی ئەوەی کێشکردن لە لای پێیەکانت زۆر بەهێزترە وەک لە لای سەرت، جەستەت وەک دەزویەکی درێژی سپاگێتی دەکشێت و پارچە پارچە دەبێت، ئەمە نیشانەی هێزی وێرانکاری بێکۆتای کونی ڕەشە.
کات لە ناو کونی ڕەشدا یەکێک لە سەیرترین دۆزینەوەکانی زانستی فیزیا ئەوەیە کە کات لە نزیک کونی ڕەشدا هێواش دەبێتەوە، بەپێی بیردۆزی ڕێژەیی ئەنیشتاین، کێشکردنی زۆر کار دەکاتە سەر کات، ئەگەر کەشتیوانێکی ئاسمانی بتوانێت لە نزیک کونی ڕەشێک بمێنێتەوە و دواتر بگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی، دەبینێت کە لەسەر زەوی چەندین ساڵ تێپەڕیوە، لەکاتێکدا بۆ ئەو تەنها چەند کاتژمێرێک بووە.
جۆرەکانی کونی ڕەش هەموو کونە ڕەشەکان وەک یەک نین:
کونە ڕەشە ئەستێرەییەکان: کێشیان چەند هێندەی خۆرە.
کونە ڕەشە زەبەلاحەکان (Supermassive): کێشیان ملیۆنان هێندەی خۆرە و لە چەقی گەلەئەستێرەکاندا بوونیان هەیە، وەک ئەو کونی ڕەشەی لە چەقی گەلەئەستێرەی خۆمان (ڕێگەی شیری)دا هەیە.
ئایا کونی ڕەش دەروازەیەکە بۆ شوێنێکی تر؟ هەندێک لە زاناکان و بیردۆزەکان باس لەوە دەکەن کە کونی ڕەش ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی (کونی کرم یان Wormhole)، ئەمەش واتە کونی ڕەش ڕەنگە تەنها گۆڕستان نەبێت، بەڵکو تونێلێک بێت بۆ گواستنەوە بۆ بەشێکی تری گەردوون یان گەردوونێکی تر، بەڵام ئەمە تا ئێستا تەنها وەک خەیاڵ و بیردۆز ماوەتەوە. سەرچاوە پشتگیرەکان: - ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکی (NASA):
- ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپی (ESA):
- بیردۆزی ڕێژەیی گشتی (General Relativity):
- گۆڕانی کات و فیزیا (Space.com):

"کونی ڕەش" دەروازەیەک بۆ جیهانێکی دیکە یاخوود گۆڕستانی ئەستێرەکان؟

لە کۆنەوە دابونەریتە نامۆ و سەیرەکان تەنها بە ناوچە دوورەدەستەکان و هۆزە سەرەتاییەکانەوە بەستراونەتەوە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەندێک لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیهان، تا ئێستاش پابەندن بە چەند نەریتێک کە بۆ کەسێکی دەرەکی زۆر سەیر و جێگەی سەر سوڕمانن.
1- ئەڵمانیا؛ شکاندنی قاپ و قاچاخ (Polterabend) لە وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا کە بە وردی و سیستەماتیکی دەناسرێت، نەریتێکی کۆن هەیە کە تێیدا شەوێک پێش ئاهەنگی هاوسەرگیری، هاوڕێ و خزمانی بووک و زاوا لەبەردەم ماڵەکانیاندا کۆدەبنەوە و دەست دەکەن بە شکاندنی قاپ و قاچاخی فەخفوری و سیرامیک، ئەڵمانییەکان باوەڕیان وایە ئەم دەنگە شەیتان و جنۆکە لە ژیانی نوێی هاوسەران دوور دەخاتەوە، دواتر پێویستە بووک و زاوا پێکەوە شوێنەکە پاک بکەنەوە وەک هێمایەک بۆ کاری بەکۆمەڵ لە داهاتوودا.
2- بەریتانیا؛ ڕاکردن بە شوێنی پەنیری خولاو (Cheese-Rolling) ساڵانە لە ناوچەی گلوسترشایەری بەریتانیا، خەڵکێکی زۆر کۆدەبنەوە بۆ پێشبڕکێیەک کە تێیدا پارچە پەنیرێکی خولاو لەسەر گردێکی زۆر لێژ بەر دەدرێتەوە و خەڵکەکە بەدوایدا ڕادەکەن، ئەم گردە ئەوەندە لێژە کە زۆربەی بەشداربووان بە گڵاڵەوەرێ دێنە خوارەوە و زۆرجار تووشی پێکانی توند دەبن، ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و سەرەڕای مەترسییەکانی، بەریتانییەکان دەستی لێ هەڵناگرن.
3- دانیمارک؛ دارچینی کردن بەسەر سەڵتەکاندا ئەگەر لە دانیمارک بژیت و بگەیتە تەمەنی 25 ساڵی و هێشتا هاوسەرگیریت نەکردبێت، هاوڕێکانت لە ڕۆژی لەدایکبوونتدا دەتکەنە ئامانج، ئەوان تۆ دەبەستنەوە بە دارێک یان ستونێکەوە و بڕێکی زۆر دارچینی بەسەر هەموو جەستەتدا دەکەن، ئەگەر تا تەمەنی 30 ساڵیش هەر بە سەڵتی بمێنیتەوە، دارچینییەکە دەگۆڕێت بۆ بیبەری توند! ئەمە ڕێگەیەکی کۆمەڵایەتییە بۆ گاڵتەکردن و هاندانی گەنجان بۆ هاوسەرگیری.
4- ژاپۆن؛ گریانی منداڵەکان (Nakizumo) ژاپۆن یەکێکە لە پێشەنگەکانی تەکنەلۆژیا، بەڵام فیستیڤاڵێکی هەیە کە تێیدا دوو زۆرانبازی سۆمۆ منداڵی بچووک هەڵدەگرن و هەوڵ دەدەن بیانگریێنن،ژاپۆنییەکان باوەڕیان وایە گریانێکی بەهێزی منداڵ دەبێتە هۆی دوورخستنەوەی ڕۆحی شەڕانگێز و منداڵەکە بە تەندروستی گەورە دەبێت، هەر منداڵێک زووتر و بەدەنگی بەرزتر بگریێت، بە براوە دادەنرێت.
5- ئیسپانیا؛ بازدان بەسەر کۆرپەلەکاندا (El Colacho) لە گوندێکی ئیسپانیا نەریتێکی سەیر هەیە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1620، تێیدا پیاوانێک کە جلی شەیتانیان پۆشیوە، باز دەدەن بەسەر ئەو کۆرپەلانەی کە لەسەر زەوی و لەسەر دۆشەک ڕیز کراون، ئەم کارە بۆ پاککردنەوەی منداڵەکانە لە گوناهی بنەڕەتی و پاراستنیان لە نەخۆشی.

سەیرترین دابونەریتەکانی جیهان کە تا ئێستاش لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ماون

ساڵانە لە هەموو جیهاندا ڕۆژی 8ـی مارس وەک ڕۆژی جیهانیی ئافرەتان بەرز ڕادەگیرێت، ئەم ڕۆژە تەنها بۆنەیەکی ئاسایی نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ مێژوویەکی دوورودێژ لە تێکۆشانی ئافرەتان بۆ بەدەستهێنانی مافە سەرەتاییەکانیان، وەک مافی دەنگدان، کارکردن، و یەکسانی لە دەرفەتەکاندا. مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ڕۆژە: سەرەتای ئەم جوڵانەوەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی بیستەم، کاتێک لە ساڵی 1908دا هەزاران ئافرەت لە شەقامەکانی شاری نیویۆرک ڕێپێوانیان کرد بۆ داواکردنی کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کار و باشترکردنی مووچە و مافی دەنگدان, دواتر لە ساڵی 1910دا، لە کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتیدا پێشنیار کرا کە ڕۆژێک دیاری بکرێت بۆ ڕێزگرتن لە خەباتی ئافرەتان، و لە ساڵی 1975دا نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی ئەم ڕۆژەی ناساند. 
 ڕۆڵی ئافرەت لە گۆڕانکارییەکاندا: مێژوو سەلماندوویەتی کە کاتێک دەرفەتی یەکسان بۆ ئافرەتان دەڕەخسێنرێت، نەک تەنها ژیانی خۆیان، بەڵکو ئابووری و کەلتووری وڵاتەکانیشیان بەرەو پێش دەبەن, ئافرەت وەک نیوەی کۆمەڵگە، بزوێنەری سەرەکی پەروەردە و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانە. دروشم و ئامانجەکانی ساڵی 2026: هەموو ساڵێک نەتەوە یەکگرتووەکان دروشمێکی تایبەت بۆ ئەم ڕۆژە دیاری دەکات,ئامانجی سەرەکی ئەمساڵ جەختکردنەوەیە لەسەر وەبەرهێنان لە تواناکانی ئافرەتان و خێراکردنی هەنگاوەکان بەرەو یەکسانی, ئەمە پەیامێکە بۆ حکومەت و ڕێکخراوەکان کە گەشەپێدانی کۆمەڵگە بەبێ بەشدارییەکی کارای ئافرەتان مەحاڵە. 
ئافرەتی کورد؛ مێژوویەکی پڕ لە قوربانی و پێشەنگایەتی لە گۆڕانکارییەکاندا
لە مێژووی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئافرەتی کورد هەمیشە وەک سیمبولی خۆڕاگری و ئازایەتی ناسراوە،جیاواز لە زۆرێک لە کەلتوورەکانی دیکە، ژنی کورد تەنها لە چوارچێوەی ماڵدا نەمایەوە، بەڵکو لە سەنگەرەکانی بەرگری، ناوەندەکانی بڕیار و کایە ئەدەبییەکاندا ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە.
ژنی کورد و پێگەی کۆمەڵایەتی لە مێژوودا: گەشتیارانی بیانی کە لە سەدەکانی ڕابردوودا هاتوونەتە کوردستان، لە یاداشتەکانیاندا ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئافرەتی کورد بەراورد بە نەتەوەکانی دراوسێ، خاوەن ئازادی و سەربەخۆیی زیاتر بووە، مێژوو ناوی چەندین ژنی وەک حەپسەخانی نەقیب و عادیلە خانممان بۆ دەگێڕێتەوە کە نەک تەنها لە بەڕێوەبردنی کاروباری خێزانی، بەڵکو لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و بەڕێوەبردنی ناوچەکانیاندا وەک سەرکردە دەرکەوتوون.
پێشەنگایەتی لە بزوێنەری ڕۆشنبیری و ئەدەبیدا: ئافرەتی کورد لە بواری شیعر و ئەدەبیشدا خاوەن دەنگێکی تایبەت بووە، مەستوورەی ئەردەڵان وەک یەکەم مێژوونووسی ژن لە ناوچەکەدا، نموونەیەکی باڵای ئەو هۆشیاری و زانستەیە کە ژنی کورد هەیبووە، ئەم کاروانە تا ئێستاش بەردەوامە و ئێستا ئافرەتانی کورد لە ناوەندە زانستییەکانی جیهان و لە بواری نووسین و ڕۆژنامەگەریدا خاوەن پێگەیەکی نێودەوڵەتین.
خۆڕاگری لە بەردەم قەیرانەکاندا: لە مێژووی نوێی کوردستاندا، ئافرەتان گەورەترین قوربانی و لە هەمان کاتدا گەورەترین پاڵەوانی ناو کارەساتەکان بوون، لە شاڵاوەکانی ئەنفال و کیمیاباران و کۆچی ملیۆنی، ژنی کورد بووە پارێزەری خێزان و زمان و شوناسی نەتەوەیی، دواتریش لە شەڕی دژی تیرۆر، ئازایەتی کچانی کورد بووە جێگەی سەرسامی جیهان و وێنەی ژنی کوردی وەک جەنگاوەرێکی ئازا لە میدیا جیهانییەکاندا نەخشاند.

ڕۆژی 8 مارس و ڕۆڵی ئافرەتانی کورد بە درێژایی مێژوو

بۆ چەندین نەوە، بیرۆکەی نیشتەجێبوون لەسەر هەسارەیەکی دیکە تەنها لە ناو فیلمە خەیاڵییەکاندا بوونی هەبوو، بەڵام ئێستا لە ساڵی 2026، گەشتکردن بۆ مەریخ چیتر تەنها خەون نییە، بەڵکو بووەتە پلانێکی زانستی و ستراتیژی کە ئاژانسە گەورەکانی وەک ناسا و کۆمپانیا تایبەتەکانی وەک سپەیس ئێکس کاری لەسەر دەکەن.

بۆچی مەریخ؟ مەریخ نزیکترین هەسارەیە لە زەوییەوە کە مرۆڤ بتوانێت ئەگەری ژیانی تێدا تاقیبکاتەوە، هەرچەندە کەشوهەواکەی زۆر ساردە و ئۆکسجینی تێدا نییە، بەڵام بوونی سەرچاوەی ئاوی بەستوو لەژێر خاکەکەیدا و هەبوونی وەرزەکانی ساڵ وەک وەرزەکانی هەسارەی زەوی، وایکردووە ببێتە ئامانجی یەکەمی زاناکان بۆ دروستکردنی بنکەی مرۆیی. 

هەنگاوە کردارییەکان و تاقیکردنەوەکان لەم ساڵانەی دواییدا،پاش ناردنی ڕۆبۆتە پێشکەوتووەکان بۆ سەر ڕووی مەریخ،ڕۆبۆتەکان زانیاری زۆر وردیان دەربارەی خاک و کەشوهەوای هەسارەکە بۆ ناردووینەتەوە، تاقیکردنەوەی موشەکە گەورەکان کە توانای هەڵگرتنی بارستایی زۆریان هەیە و دەتوانن دووبارە بنیشنەوە ئەمەش تێچووی گەشتە ئاسمانییەکانی دەرەوەی زەوییان زۆر کەمکردووەتەوە، بەجۆرێک وایکردووە باس لەوە بکرێت کە یەکەم گەشتی مرۆڤ بۆ سەر مەریخ لە دەیەی داهاتوودا ئەنجام بدرێت. 

بەرەنگاربوونەوە و مەترسییەکان سەرەڕای پێشکەوتنەکان، هێشتا چەندین بەربەستی گەورە لەبەردەم مرۆڤایەتیدا ماون: 1- ماوەی گەشتەکە: بەپێی پێشبینییەکان گەشتکردن بۆ مەریخ نزیکەی 7 بۆ 9 مانگ دەخایەنێت، ئەمەش مانای وایە کەشتیوانەکان دەبێت بۆ ماوەیەکی درێژ لە ناو ژینگەیەکی بچووکدا بمێننەوە. 2- تیشکدانەوە گەردوونییەکان: پاراستنی جەستەی مرۆڤ لەو تیشکە مەترسیدارانەی لە بۆشایی ئاسماندان یەکێکە لە گەورەترین کێشە تەکنیکییەکان. 3- ژیان لەسەر مەریخ: بەرهەمهێنانی ئۆکسجین و چاندنی خۆراک لە ناو خاکێکدا کە ماددەی ژەهراوی تێدایە، پێویستی بە تەکنەلۆژیایەکی زۆر ئاڵۆز هەیە کە ئێستا لە قۆناغی تاقیکردنەوەدایە. 
کەی پلانی چوون بۆ هەسارەی مەریخ جێبەچی دەکرێت؟ پلانەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ساڵانی نێوان 2030 بۆ 2040 دەبێتە کاتی یەکەم نیشتنەوەی مرۆڤ لەسەر هەسارەی مەریخ، پێش ئەوە ناسا و هاوبەشەکانی پلانیان هەیە بنکەیەک لەسەر مانگ دروست بکەن وەک وێستگەیەکی ناوەندی بۆ مەشقکردن و بەڕێکەوتن بەرەو هەسارە سوورەکە. 
زاناکان دەڵێن: "گەشتکردن بۆ هەسارەی مەریخ تەنها گەشتێکی ئاسایی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەی ویستی مرۆڤە بۆ مانەوە و فراوانبوون، هەرچەندە هێشتا ڕێگەیەکی دوورمان لەپێشە، بەڵام مرۆڤایەتی لە هەموو کاتێک زیاتر لەو ساتە نزیکبووەتەوە کە تێیدا یەکەم مرۆڤ پێ بخاتە سەر خاکی هەسارەیەکی تر و مێژوویەکی نوێ بنووسێتەوە."

"هەسارە سوورەکە" دەبێتە وێستگەی داهاتووی مرۆڤایەتی

میشێل دی نۆسترادامۆس، ئەو پزیشک و فەلەکناسە فەرەنسییەی کە لە سەدەی شانزدەهەمدا دەژیا، تا ئەمڕۆش ناوی وەک یەکێک لە گەورەترین پێشبینیکارەکانی مێژوو ماوەتەوە، کتێبەکەی کە بەناوی (پێشبینییەکان) کە لە ساڵی 1555 بڵاوکرایەوە، کۆمەڵێک چوارینەی هۆندراوەی تەمومژاوی لەخۆدەگرێت کە زۆرێک پێیان وایە ڕووداوە گەورەکانی جیهانی وەک شۆڕشی فەرەنسا، سەرهەڵدانی هیتلەر، و هێرشەکانی 11ـی سێپتەمبەری تێدا نووسراوەتەوە. بۆ ساڵی2026، ئەو کەسانەی کار لە لێکدانەوەی هۆندراوەکانی نۆسترادامۆس دەکەن تیشک دەخەنە سەر چەند خاڵێکی هەستیار کە لەگەڵ بارودۆخی ئێستای جیهاندا یەکدەگرنەوە لەوانەش: 1-جەنگی دەریایی و گۆڕانکاری لە ڕۆژهەڵات نۆسترادامۆس لە یەکێک لە چوارینەکانیدا باس لە ڕکابەرییەکی سوور دەکات کە لە دەریادا ڕوودەدات, ئەو کەسانەی لێکدانەوە بۆ هۆندراوەکانی دەکەن پێیان وایە ئەمە ئاماژەیە بۆ هەڵکشانی گرژییە سەربازییەکانی نێوان چین و ئەمریکا لە دەریادا، یاخود مەترسی لەسەر ڕێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکان کە دەبێتە هۆی قەیرانێکی گەورەی ئابووری لە جیهاندا. 
 2-گۆڕانکاری لە دەسەلاتی بەریتانیا یەکێک لە پێشبینییە هەرە مشتومڕاوییەکان باس لە پاشایەک دەکات کە بە زۆر دەردەکرێت و کەسێک جێگەی دەگرێتەوە کە نیشانەی پاشایەتی پێوە نییە، ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ ناسەقامگیری لە خێزانی شاهانەی بەریتانیا و ئەگەری گۆڕانکاری لە دەسەڵاتی ئەو وڵاتەدا لە ساڵی 2026دا لێک دەدرێتەوە. 
 
3-تۆڵەی سروشت و کارەساتی ژینگەیی نۆسترادامۆس باس لەوە دەکات کە زەوی بۆ ماوەیەکی زۆر وشک دەبێت، پاشان لافاوی گەورە ڕوودەدات لە ساڵی 2026دا، ئەمە وەک هۆشدارییەک دەبینرێت بۆ گۆڕانی کوشندەی کەشوهەوا و وشکەساڵییەک کە کار دەکاتە سەر ئاسایشی خۆراک، یان بوومەلەرزە و لافاوی وێرانکەر لە ناوچە کەنارییەکاندا. 


4-سەرهەڵدانی پاشایەکی نوێ لە جیهانی تەکنەلۆژیادا هەرچەندە نۆسترادامۆس وشەی زیرەکی دەستکردی بەکارنەهێناوە، بەڵام باس لە ئامێرەکان دەکات کە دەبنە جێگرەوەی مرۆڤ, زۆرێک پێیان وایە ساڵی 2026 ئەو ساڵەیە کە زیرەکی دەستکرد کۆنترۆڵی جومگە سەرەکییەکانی بڕیاردان لە جیهاندا دەگرێتە دەست و گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی مرۆڤایەتیدا دروست دەکات. 


زانایان و مێژوونووسان هەمیشە دەڵێن نووسینەکانی نۆسترادامۆس ئەوەندە گشتگیر و تەمومژاوین، کە دەکرێت بۆ هەر سەردەم و ڕووداوێک بگونجێندرێن, ئەوەی لایەنگرانی ئەم پێشبینییانە دەیڵێن ئەوەیە کە نۆسترادامۆس نەیویستووە ڕاستەوخۆ بدوێت تا تووشی کێشە نەبێت لەگەڵ دەسەڵاتی ئایینی لەو سەردەمەدا.

پێشبینییەکانی نۆسترادامۆس  بۆ ساڵی 2026

سەکۆی ستریمینگی ئەمەزۆن پڕایم بە هاوکاری ستۆدیۆکانی پلەیستەیشن، یەکەم تایلەری فەرمی زنجیرەی (God Of War)یان بڵاوکردەوە، کە بڕیارە لە کۆتایی ئەم ساڵدا نمایش بکرێت، ئەم زنجیرەیە کە لەسەر بنەمای یارییە ڤیدیۆییە بەناوبانگەکە بەرهەم هێندراوە، لە ئێستاوە بووەتە باسی گەرمی میدیاکانی هۆڵیود و هەوادارانی سینەما.
 بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، زنجیرەکە باس لە قۆناغی ژیانی کرەیتۆس دەکات لەناو ئەفسانە نۆرسەکاندا، و تیشک دەخاتە سەر پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی لەگەڵ کوڕەکەی(ئەتریۆس)، ئەوەی جێگەی سەرنجی ڕەخنەگرانی هونەرییە، بەکارهێنانی تەکنەلۆژیایەکی نوێی وێنەگرتنە کە هاوشێوەی یارییەکە، هەستی یەک گرتە بە بینەر دەبەخشێت، ئەمەش وەک داهێنانێکی نوێ لە جیهانی زنجیرە تەلەفزیۆنییەکاندا دەبینرێت.

هەڵبژاردنی ئەکتەری سەرەکی بۆ ڕۆڵی کرەیتۆس، یەکێک بوو لە قورسترین بڕیارەکانی هۆڵیود، کە دواجار ئەکتەرێکی خاوەن ئەزموون کە توانایەکی جەستەیی و دەنگیی قووڵی هەیە بۆ بەرجەستەکردنی ئەو کارەکتەرە ئەفسانەییە دەستنیشان کرا، دەرهێنەری زنجیرەکە لە لێدوانێکدا گووتی "ئێمە نامانەوێت تەنها یارییەکە دووبارە بکەینەوە، بەڵکو دەمانەوێت قووڵاییەکی مرۆیی و دەروونی زیاتر بە چیرۆکی ئەو باوک و کوڕە بدەین لە جیهانێکی پڕ لە خوداوەند و دێوەزمەدان".

بودجەی تەرخانکراو بۆ ئەم پڕۆژەیە بە یەکێک لە گەورەترین بودجەکان لە مێژووی زنجیرە دراماکاندا دادەنرێت، کە تەنها بۆ دروستکردنی جیهانە ئەفسانەییەکان و کاریگەرییە بینراوەکان، زیاتر لە 200 ملیۆن دۆلار خەرج کراوە، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە هۆڵیود لە ئێستادا گرنگییەکی زۆر بە چیرۆکی یارییە ڤیدیۆییەکان دەدات و وەک سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی هونەری سەیریان دەکات. 

هەوادارانی (God Of War) لە سەرانسەری جیهاندا بە پەرۆشەوە چاوەڕێی ساتەوەختی پەخشکردنی یەکەم ئەڵقە دەکەن، چونکە ئەم بەرهەمە دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی گەورە بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا سینەما دەتوانێت هەمان ئەو هەست و جۆش و خرۆشە بگوازێتەوە کە یاریزانەکان لە کاتی یارییەکەدا هەستی پێ دەکەن.

گەڕانەوەی "کرەیتۆس"گەورەترین پڕۆژەی مێژووی ئەمەزۆن و پلەیستەیشن

دیاردەی "دێژا ڤو" (Déjà Vu) یەکێکە لە سەیرترین و باوترین ئەزموونە دەروونییەکان کە مرۆڤ تێیدا تێدەپەڕێت. 
وشەکە فەڕەنسییە و بە واتای "پێشتر بینراوە" دێت، کاتێک ئەم هەستەت بۆ دێت، وا دەزانیت ئەم ساتە، ئەم شوێنە، یان ئەم گفتوگۆیەی ئێستا دەیکەیت، دەقاودەق پێشتر ڕوویداوە. 
نزیکەی "70٪"ـی مرۆڤەکان لانی کەم جارێک لە ژیانیاندا تووشی ئەم دیاردەیە بوون، هەرچەندە چەند چرکەیەکی کەم دەخایەنێت، بەڵام هەستێکی تەمومژاوی و سەیر لە دوای خۆی جێدەهێڵێت.
زاناکان و فەیلەسوفەکان چەندین لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ کردووە :
<h3>1-لێکدانەوەی زانستی: "هەڵەی گەیاندن لە مێشکدا"</h3>
زۆربەی پزیشکانی دەمار پێیان وایە "دێژا ڤو" پەیوەندی بە شێوازی کارکردنی یادەوەرییەوە هەیە، مێشک زانیارییەکان بە دوو ڕێگە تۆمار دەکات ئەوانیش: یادەوەری کورتخایەن و یادەوەری درێژخایەن, هەندێک جار بەهۆی تێکچوونێکی کاتیی لە نێوان چاو و مێشکدا، زانیارییەکان پێش ئەوەی بچنە بەشی "ئێستا"، دەچنە بەشی "یادەوەری کۆن"، بۆیە کاتێک مێشک دەیەوێت لێکیان بداتەوە، وا هەست دەکات ئەمە یادەوەرییەکی کۆنە نەک ڕووداوێکی نوێ. 
 2-کێشەی "هاوکاتی" (Split-Perception Theory)
ئەم تیۆرییە دەڵێت کاتێک مێشک زانیارییەک لە چاوەکانەوە وەردەگرێت، هەندێک جار بە دوو ڕێگەی جیاواز دەینێرێت بۆ ناوەندی شیکردنەوە.
ئەگەر یەکێک لە ئاماژەکان تەنها چەند میلی چرکەیەک دوا بکەوێت، مێشک وا هەست دەکات ئاماژەی دووەم (کە گەیشتووە) یادەوەرییەکی کۆنە و ئاماژەی یەکەمیش "ئێستا"یە.
ئەمە وەک ئەوە وایە سەیری فیلمێک بکەیت و دەنگ و ڕەنگەکەی یەک چرکە جیاوازییان هەبێت، بەواتایەکی دیکە تۆ هەست بە ناڕێکییەکە دەکەیت بەڵام ناتوانیت بە وردی دەستنیشانی بکەیت.
<h3>3-ڕۆڵی "هیپۆکامپەس" (The Hippocampus Role)</h3>
بەشی Hippocampus لە مێشکدا بەرپرسە لە جیاکردنەوەی یادەوەرییە نوێیەکان لە کۆنەکان.
زاناکان دەڵێن "دێژا ڤو" ڕوودەدات کاتێک ئەم بەشەی مێشک تووشی جۆرە "پریشکێکی کارەبایی" کاتی دەبێت (بێ ئەوەی گەشکە بێت).
لەم بارودۆخەدا، مێشک سیستەمی "ناسراوێتی" (Familiarity) کارا دەکات بەبێ ئەوەی سیستەمی "وەبیرهێنانەوەی ورد" (Recollection) کارا بێت، ئەنجامەکە ئەوەیە کە تۆ هەست دەکەیت شوێنەکە دەناسیت، بەڵام هیچ یادەوەرییەکی ڕاستەقینەت نییە کە کەی و چۆن لێرە بوویت. 
 4-تیۆری "دیمەنی هاوشێوە"
مێشکی ئێمە زۆر زیرەکە لە پۆلێنکردنی هەمووشتێکدا، ئەگەر تۆ بچیتە ژوورێکەوە کە دیمەن و ڕەنگەکانی هاوشێوەی ژوورێکی دیکە بێت کە لە منداڵیدا لێی بوویت (بەڵام بیرت نەماوە)، مێشک پەیوەندییەک لە نێوانیاندا دروست دەکات، تۆ ڕەنگە ئەو ژوورە کۆنەت بیر نەکەوێتەوە، بەڵام مێشکت پێت دەڵێت: "من پێشتر لێرە بووم!". 5-جیهانە تەریبەکان (Physics Perspective)
هەندێک لە زاناکانی فیزیای کوانتەم، وەک "میچیۆ کاکۆ"، ئاماژە بە ئەگەرێکی سەرنجڕاکێش دەکەن، ئەوان دەڵێن ڕەنگە "دێژا ڤو" پەیوەندی بە جیهانە تەریبەکانەوە هەبێت، واتە لە جیهانێکی دیکەدا کە "تۆ"ـیەکی دیکە بوونی هەیە، هەمان ئەو کارەی ئەنجام داوە و لەم ساتەدا هەردوو جیهانەکە لەرەلەرەکانیان یەکیان گرتووەتەوە. 
<h3>6-خەونە لەبیرکراوەکان</h3>
ئەم تیۆرییە دەڵێت زۆرجار ئێمە لە خەونەکانماندا شوێن و کەسەکان دەبینین، بەڵام کە بەخەبەر دێینەوە بیرمان دەچێتەوە، کاتێک لە ڕاستیدا دیمەنێکی هاوشێوە دەبینین، ئەو یادەوەرییە خەوتووەی ناو خەونەکە بەخەبەر دێتەوە و هەستی "دێژا ڤو"ـمان پێ دەبەخشێت.

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

جۆراوجۆر