لە مێژووی گەلاندا، هەندێ سات هەن کە خەڵک ناچار دەبن لە خۆیان بپرسن: چ شتێک دەتوانێت لە ناو گۆڕانکاری، ململانێی سیاسی، و ئاڵۆزیی ناوخۆ و دەرەوەدا سەقامگیری بپارێزێت؟ وەڵامەکە لە زۆربەی ئەزموونە سەرکەوتووەکانی جیهاندا یەکە: دەستوور.

دەستوور تەنها کۆمەڵێک ماددە و دەقێکی یاسایی نییە؛ بەڵکوو پەیمانێکی نیشتمانییە لەنێوان دەسەڵات و خەڵک، نێوان ئێستا و ئایندە، و نێوان ماف و بەرپرسیارێتی. هەرێمی کوردستان، دوای شۆڕش و فیداکاریی، دوای دەیان ساڵ لە ئەزموونی حوکمڕانی، ئێستا زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە دەستوورێکی تایبەت بە خۆی هەیە؛ دەستوورێک کە لەگەڵ دەستووری عێراقی فیدراڵ گونجاو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا تایبەتمەندیی سیاسی، مێژوویی و کۆمەڵایەتیی هەرێمیش لەخۆبگرێت و زامنی پیادەکردنی ئەو تایبەتمەندیی و دەسەڵاتانە بێت کە دەستووری فیدڕاڵ بە هەرێمی بەخشیوە.

هەرێمی کوردستان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، تووشی زۆر کێشەی سیاسی، و دارایی و ئیداری و یاسایی بووە؛ کێشەی سنووری دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکان کە تا ئێستا بەهۆی نەبوونی دەستوورەوە یاسای دامەزراوە دەستوورییەکانی وەک سەرۆکایەتی هەرێم و پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی دادوەریی بە یاسای ئاسایی ڕێکخراون لە کاتێکدا ئەرکی لە پێشینەی دەستوور ڕێکخستنی دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکانە بە دەقی دەستووری ڕوون و ئاشکرا، ئەمە سەرەڕای جیاوازیی لە تێگەیشتن بۆ یاسا و ڕاڤەکردنی دەقەکانی، دووبارەبوونەوەی ململانێی دامەزراوەیی، و هەندێجار پەنابردن بۆ چارەسەری سیاسی لە شوێنی چارەسەری یاسایی. ئەم بارودۆخە نیشانی دەدات کە بێ بوونی چوارچێوەیەکی دەستووریی ڕوون و گشتگیر، هەمان کێشەکان دووبارە دەبنەوە، و سیستەم لە بازنەی تاکڕەوییدا دەمێنێتەوە.

دەستوورێکی مۆدێرن بۆ هەرێم، پێویستە چەند بنەمایەکی گرنگ لەخۆبگرێت:

یەکەم، شێواز و سنووری دەسەڵاتەکانی یاسادان و جێبەجێکردن و دادوەریی بە دەقی ڕوون و ئاشکرا دیاری بکات؛ ئەوەی کێ بڕیار دەدات، کێ چاودێری دەکات، و کێ بەرپرسیارێتی هەڵدەگرێت. چونکە لە شوێنێکدا کە سنوورەکان ناڕوون بن، ناکۆکی زۆرتر لەدایک دەبێت.

دووەم، پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان ڕێکبخات؛ نێوان پەرلەمان، حکومەت، سەرۆکایەتی، و دامەزراوە دادوەرییەکان. دەسەڵات ئەگەر هاوسەنگ نەبێت، بە ئاسانی دەچێتە ناو قەیرانەوە.

سێیەم، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیان مسۆگەر بکات؛ ئازادیی دەربڕین، ڕێکخستن، هاوبەشبوون لە ژیانی سیاسی، و یەکسانی لەبەردەم یاسا.

چوارەم، مافەکانی پێکهاتە ڕەسەنەکانی ناو هەرێم بپارێزێت؛ کورد، عەرەب، تورکمان، کلد و ئاشووری، سریانی، و ئەرمەن، و هەموو پێکهاتە ئاینی و نەتەوەییەکان هەست بەوە بکەن کە ئەم هەرێمە ماڵی هاوبەشی هەمووانە، نەک تەنها شوێنی حوکمڕانی.

پێنجەم، دەستوور پێویستە لەگەڵ ڕۆحی سەردەم هاوئاواز بێت؛ واتە تەنها وەڵامی کێشەکانی ئێستا نەبێت، بەڵکوو ئامادەیی بۆ گۆڕانکارییەکانی داهاتووش هەبێت؛ لە بواری تەکنەلۆجیا، ئابووری، ژینگە، پەروەردە، و گەشەپێدانی مرۆیی.

شەشەم:

بە دامەزراوەیی کردن و یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە ژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگە و جێگیرکردنی چوارچێوەیەکی چەسپاو و جێگیر بۆ هێزی بەرگریی کوردستان لە دەستووردا.

حەوتەم:

جێگیرکردنی چوارچێوەی دەستووریی بۆ دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی گشتی هەرێم لەسەر ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای ژمارەی دانیشتووان و ئاستی بێبەشکردن (مەحرومیەت) و لە چوارچێوەی یاسای بوودجەی گشتی هەرێم کە گەشەسەندنێکی هاوسەنگ بەرپا بکات و کۆتایی بە دوو بەڕێوەبردنی دارایی بهێنێت.

ئەزموونی جیهان دەریخستووە، ئەو هەرێم و دەوڵەتانەی دەستووریان بەهێز بووە، دامەزراوەکانیان بەهێزتر بوون؛ و ئەوانەی دەستوور لەلایەن بەرژەوەندیی سیاسیی کاتییەوە لاواز کراون، تووشی قەیران و ناسەقامگیری بوون. هەرێمی کوردستانیش، لە ناوچەیەکی ئاڵۆز و پڕمەترسیدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە بناغەیەکی دەستووری هەیە بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان و بەهێزکردنی ئەزموونی فیدراڵی لە عێراقدا.

لە کۆتاییدا، دەستوور تەنها پرۆژەی یاسادانان نییە؛ پرۆژەی نیشتمانسازیی و دروستکردنی متمانەیە. ئەگەر هەرێم دەیەوێت لە بازنەی قەیران، ناکۆکی و چارەسەری کاتی دەرباز بێت، دەبێت پەنا بۆ دەستوور ببات، نەک بۆ هاوکێشەی سیاسی.

وتوویانە: "لەو شوێنەی یاسا کۆتایی دێت، ستەم لەوێ دەست پێدەکات".

چەقبەستووییە سیاسی و ئیدارییەی کە ساڵانێکە بەرۆکی ئەم ئەزموونەی گرتووە.

شەرعییەتی دەستووری و پاراستنی قەوارەکە

دەستووری فیدراڵی عێراق (2005) لە ماددەکانی (117-120)دا، بە ڕوونی مافی داوە بە هەرێمی کوردستان کە خاوەنی دەستووری تایبەت بە خۆی بێت. داڕشتنی ئەم دەستوورە، پێگەی یاسایی هەرێم لە بەرامبەر بەغدا بەهێزتر دەکات. کاتێک هەرێم خاوەنی دەستوور بێت، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتە فیدڕاڵییەکان لەسەر بنەمای ڕاڤە سیاسییە گۆڕاوەکان نابێت، بەڵکو دەبێتە پەیوەندییەکی دامەزراوەیی کە تێیدا تایبەتمەندییە نەتەوەیی و سیاسییەکانی هەرێم لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵیدا دەپارێزرێن.

ئێمە پێویستمان بە دەستوورێکە کە تەنیا بۆ ئێستا نەبێت، بەڵکو وەڵامدەرەوەی پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتووش بێت. دەستوورێک کە ڕێگری لە گەندەڵی بکات، شەفافیەت لە دارایی گشتیدا مسۆگەر بکات و ڕێز لە ژینگەی نیشتمان بگرێت. ئەگەر ئێمە دەمانەوێت هەرێمی کوردستان ببێتە نموونەیەکی سەربەرز لە حوکمڕانی، دادپەروەری و هاوژینی، دەبێت لە بنەڕەتەوە دەست پێ بکەین... و ئەو بنەڕەتەش ناوی دەستوورە. دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان تەنیا نووسینی چەند لاپەڕەیەک نییە، بەڵکو بنیاتنانی ئەو لەنگەرەیە کە کەشتیی حوکمڕانی لە گەردەلوولە سیاسییەکان دەپارێزێت. بەبێ دەستوور، ئێمە لە بازنەیەکی داخراوی ململانێی حزبیدا دەمێنینەوە، بەڵام بە دەستوورێکی مۆدێرن و گشتگیر، هەرێمی کوردستان لە قۆناغی "شەرعییەتی کاتی"یەوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی "سەقامگیریی هەمیشەیی". ئەوە ئەو گرێبەستە مێژووییەیە کە دەبێت هەمووان لە دەوری کۆببینەوە تا شکۆ بۆ یاسا و ئارامی بۆ نیشتمان بگەڕێتەوە. چونکە لە کۆتاییدا، ئەو نیشتمانەی دەستوور دەنووسێت، تەنیا ئێستای خۆی ڕێکناخات؛ بەڵکوو ڕێگای نەوەکانی داهاتوو مسۆگەر دەکات.