هێرشی پانیک (Panic Attack) بریتییە لە سەرهەڵدانی کتوپڕی دڵەڕاوکێیەکی زۆر توند و ترسی بێسنوور کە دەبێتە هۆی کاردانەوەی جەستەیی بەهێز،لەم بارودۆخەدا مرۆڤ وا هەست دەکات کە خەریکە دەمرێت، کۆنتڕۆڵ لەدەست دەدات، یان تووشی جەڵتەی دڵ دەبێت، تەنانەت ئەگەر هیچ مەترسییەکی ڕاستەقینەش لە ئارادا نەبێت.

هۆکارەکان دەکرێت تێکەڵەیەک بن لە لایەنی بایۆلۆژی و دەروونی:

فاکتەری بۆماوەیی: بوونی مێژووی بارودۆخی هاوشێوە لەناو خێزاندا.

سترێسی زۆر: وەک فشارەکانی کار، لەدەستدانی کەسێکی نزیک، یان گۆڕانکارییە گەورەکانی ژیان.

کەسایەتی: ئەو کەسانەی زیاتر هەستیارن یان مەیلیان بەرەو بیرکردنەوەی نەرێنی هەیە.

گۆڕانکاری لە کارکردنی مێشک: گۆڕانکاری لەو بەشانەی مێشک کە بەرپرسن لە هەستکردن بە ترس و فشار.

نیشانەکانی پانیک بەزۆری کتوپڕ دەست پێ دەکەن و لە ماوەی 10خولەکدا دەگەنە لوتکە، گرنگترین نیشانەکان بریتین لە:

نیشانە جەستەیییەکان (Physical Symptoms):

-خێرا لێدانی دڵ.

-ئارەقکردنەوە و لەرزین.

-تەنگەنەفەسی یان هەستکردن بە خنکان.

-ئازاری سنگ.

-سەرگێژخواردن و تەڵخبوونی بینین.

-سڕبوونی دەست و قاچەکان.

نیشانە دەروونییەکان (Psychological Symptoms):

-ترسی مردن.

-ترسی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ.

-هەستکردن بە جیابوونەوە لە واقیع.

چارەسەرە باوەکان:

1- چارەسەری دەروونی (Psychotherapy):

چارەسەری ڕەفتاری (Cognitive Behavioral Therapy - CBT): ئەمە کاریگەرترین ڕێگایە, تێیدا پزیشک یارمەتیت دەدات تێبگەیت کە نیشانەکانی پانیک مەترسیدار نین و فێر دەبیت چۆن ڕەفتار بکەیت کاتێک هێرشەکە دەست پێ دەکات.

2- چارەسەری دەرمانی (Medications):
هەندێک جار پزیشک دەرمانی دژە دڵەڕاوکێ یان دژە خەمۆکی بەکاردەهێنێت بۆ ڕێکخستنی کیمیای مێشک، وەک (SSRIs) یان (Benzodiazepines)، بەڵام ئەم جۆرە دەرمانانە تەنها دەبێت لەژێر چاودێری پزیشکدا بەکاربهێندرێن.

3- تەکنیکەکانی یارمەتیدانی خود (Self-Help Techniques):

هەناسەدانی قووڵ: یارمەتی هێورکردنەوەی کۆئەندامی دەمار دەدات.

وەرزشکردن: چالاکی فیزیکی ئاستی سترێس کەم دەکاتەوە.

دوورکەوتنەوە لە ماددە هاندەرەکان : وەک کافاین (قاوە و چا) و نیکۆتین (جگەرە)، چونکە نیشانەکان خراپتر دەکەن.

گرنگە لە کاتی هەستکردن بە هەر نیشانەیەک دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشکی پسپۆڕ بکرێت.

سەرچاوە پشتگیرەکان:

American Psychiatric Association (APA) - Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).

Mayo Clinic - Anxiety and Panic Attack Research and Patient Care.

National Institute of Mental Health (NIMH) - Information on Panic Disorder and Anxiety.

World Health Organization (WHO) - Global Mental Health Guidelines.

NHS (National Health Service) - Self-help guide for panic and anxiety.

Harvard Health Publishing - Scientific articles on the neurobiology of fear.